abibulla abdureşid oğlu odabaş belli qırımtatar yazıcı ve medeniyet erbabı abibulla odabaş senesi doğdı iptidaiy ve orta tasilni qırımda alğan abibulla oquvnı istanbulda devam etti abibulla odabaş istanbulda olğan vaqıtları noman çelebicihan cafer seydamet ablâkim ilmiy ve başqaları tarafından siyasiy maqsatnen qurulğan vatan cemiyetiniñ azası edi tam şu devirde timurcan tahallüsinen altın yarıq poemasınen s edebiyat alanına ilk adım attı abibulla odabaş senesi oktâbr da celâl meinov amdi giraybay yaqub kemal ablâkim ilmiy kibi ziyalılarımıznen bir sırada apiske alındı aynı şu yılı dekabr de ogpu kollegiyası onı ölüm cezasına üküm sürdi o bir yıl qadar moskvada butırskaya türmesinde ölümge üküm etilgenler kamerasında yattı senesi yanvar te ölüm cezası yıl lager cezasınen deñiştirildi senesi aprel de qabul olunğan ukraina qanunı mücibi bütünley aqlana ablây şamil çonğarlı qırımtatar yazıcısıdır ablây şamil senesi qamacı köyünde şimdiki canköy rayonı fuqare köylü ailesinde dünyağa keldi köy mektebini bitirgen soñ canköyde yedi yıllıq mektepke oqumağa kirdi senesi pedagogik tehnikumnı bitirir eken onı qazan universitetine oqumağa yollaylar senesi universitetni muvafaqiyetnen bitire ve ocalıq yapıp başlay ocalıq yapqan yılları aqmescit pedagogik institutında ğıyabiy oquy ve senesi bitirip çıqa aqmescitteki ci orta mektepniñ oquv işleri müdiri olıp çalışa ablây şamil yaş nesilni terbiye etüv işine can yürekten berilgen ilk sovet ocalarından biri edi o aynı vaqıtta matbuatta faal iştirak etken mühbir edebiy mecmualarda öz ikâyelerinen til ve oquv metodikaları aqqında meraqlı maqalelerinen çıqışlarda bulunğan faal bir pedagogika mütehassısı ve yazıcı edi ulu vatan cenki yıllarında senesi nemse faşist işğalcileri tarafından vahşiyce öldürile uluğ ulus devletniñ öz adı ya da altın orda zemaneviy istoriografiyada cuçi ulusı ulu ulus deşt i qıpçaq quman hanlığı qıpçaq hanlığı deşt uluğ yurt adlarınen de belli xiii xvi asırlarında şarqiy avropa ve ğarbiy asiyadaki bir devlet qırım ile ulu ordu arasında askeriy zıddiyet deñişken neticeler ile kelişmekte edi senesi moskva knâzı iii ivan ile qırım hanı i meñli geray arasında ittifaq antlaşması imzalandı qırım ve rus ordularınıñ ortaqlaşa askeriy areketleri neticesinde rus knâzlığı ulu ordunıñ vassallığından qurtuldı senesi qırım hanlığı ulu ordunıñ barlığına soñ berdi rus tarihında bu vaqia qısqaca şöyle bir ifade körgendir aynı yıl iyün ayında qırım hanı meñli geray ulu ordu hanı şeyh ahmed hanı yeñip ordusını aldı bu ğalebeler sayesinde qırım hanlığı özü ile edil özenleri arasında topraqlarnı öz kontroli astına aldı amma rus knâzları iii vasiliy ve iv ivan qorqunçlı qırım ile qazanda mevcut olğan deñişik zümreler arasındaki taht qavğalarını öz askeriy ve siyasiy maqsatlarında qullana bildiler ve çoq sayıda cenk neticesinde evelâ süyüm bike esir alındı soñra da senesi qazan hanlığınıñ senesi ise hacı tarhan hanlığınıñ tar mar etilüvinen tatar devletçiliginiñ soñu başlağan edi alupka qırım dağlarınıñ cenübiy capında ay petriniñ eteginde bulunğan bir şeerdir belli kurort yanvarnen fevral aylarınıñ orta arareti c avgustnıñki c yağanaqlarnıñ orta yıllıq derecesi mm yıllıq küneşli saatlarnıñ orta miqdarı avanıñ nisbiy dımlılığı yuvunuv mevsimi marttan oktâbrgece devam ete suv arareti tahminen c zemaneviy alupka topraqlarında insannıñ yerleşmeleri milâttan evel viii biñyıllıqta peyda oldı şeer alubika adınen birinci kere senesi añıldı xiv xv asırlarda bu yerde cenevizlerniñ lupika adlı qaleçik buluna edi seneleri alupka osmanlılarnıñ akimligi altında edi qırım rusiye eline keçkenden soñ alupka r potömkinniñ mülkü edi senesi ise mında saray qurdurğan mihail vorontsovnıñ saipligine keçti xx asırnıñ başından alupka belli kurort oldı bu yerge devalanmağa raatlanmağa födor şalâpin maksim gorkiy valeriy brüsov ivan bunin lesâ ukrainka ve başqaları kelgen ediler şeer yaltadan km uzaqlıqta buluna qırımnıñ merkezi ve diger meskün yerlerine alupka aqyar yalta aqmescit kefe avtotrassası vastasınen qavuşa şeerde eki umumtasil ve bir dane muzıka mektepleri hastahane eki kitaphane eki musafirhane medeniyet merkezi bar şeerniñ meşur yerlerinden vorontsov sarayını ve onıñ etrafındaki parknı añmaq lâzim alupkada doğğan ii cian cenkiniñ iştirakçisi uçucı amet han sultannıñ müzeyi bar aluşta qırımnıñ cenübiy yalı boyunda bir şeerdir belli kurort cumhuriyetke boysunğan şeer statusı bar qırımnıñ aluşta regionı büyük aluşta aluşta şeer şurasına boysunğan yer onıñ terkibinde aluştadan ğayrı bir qaç köy ve qasaba bar şeerniñ şimdiki adı aluşta yunanca aluston adınıñ bozulğan şekli tercimesi yuvulmağan aluston qalesi vi asırda imperator i yustiniannıñ emrinen qurulğan edi orta asırlar boyu aluston qırımnıñ yalı boyuna saip olğan devletler içün bizans imperiyası hazar qağanlığı feodoro prinsligi müim tayama noqta edi cenevizliler üküm etken devirde şeer gotiya kapitanlığınıñ tahminen foridan şimdiki foros alustonğa qadar yerleşken cenevizliler qırımdaki saip olğan yerleriniñ bir parçasınıñ adı pekitilgen merkezleriniñ biri de cenevizlilernen feodoro prinsligi arasında daimiy cenk çarpışmalarınıñ sebebi edi italiyalılar şeerge lusta dey ediler bugüngece orta asırlar qalesiniñ yalıñız bir qullesi saqlanıp qaldı osmanlılar qırımnıñ yalı boyunı fetih etken soñ aluşta öz arbiy emiyetini coyıp kiçik balıqçı qasabası olıp qaldı osmanlılar üküm etken devirde o sudaq qadılığı terkibinde edi qırım rusiye imperiyasına kirsetilgen de tavriya guberniyası meydanğa ketirilgen soñ aluşta başta aqmescit uyezdi soñra ise yalta uyezdi volostiniñ merkezi oldı xix asır soñunen xx asır başınıñ arasında aluşta kurort olaraq rağbet qazanıp başladı da yılda şeer statusını qazandı vatandaşlıq cenki vaqtında bir çoq barışıqlı aluştanıñ sakini elâk olğan edi yılda şeer qırım mşscniñ aluşta rayonınıñ merkezi oldı o milliy qırımtatar rayonlarından birisi edi cenkten soñ aluşta yalı boyu kurortı olaraq inkişaf olmaqta edi bir çoq yañı pansionat ve raatlıq evi quruldı subtropik aq deñiz tipinde quru sıcaq yımşaq qışlı iklimi bar dekabrniñ orta arareti c avgustnıñ c yıllıq yağanaqlar mm yıllıq küneşli saatlarnıñ miqdarı ge yaqın avanıñ eñ az nisbiy dımlılığı avgustta yuvunuv mevsimi mayıs ortasından oktâbr ortasınace devam ete balalar içün iyün soñundan sentâbr soñunace suv arareti tahminen c ve ondan da ziyade aluştanıñ sanayısı demirbeton konstruktsiya zavodı süt ve ötmek kombinatları şeerde den ziyade populâr şarap çeşitini işlep çıqarğan zavod bardır eali ve yazda aqça işlep qazanmaq içün kelgen ukraina grajdanlarınıñ esas derameti turistlerge bağlı yıldan berli aluştanıñ plâjları tölemeli olıp qaldı devlet orman hocalığı gosleshoz ve devlet av hocalığı bar amdi alim aqiqiy soyadı ğaniyev qırımtatar şairidir amdi ğaniyev senesi kuybışev rayonındaki adım çoqraq köyünde doğdı senesi edebiy eserler yaza başladı bir şair sıfatında yaratqan şiirleriniñ ekserisi arbiy mevzuda edi qaytırmız biz yeñiş yırını yırlap qaytırmız biz soñki ücümden dep yazdı şair qaytıp kelmedi vatan cenki qanlı uruşlarında elâk oldı cenkten evel şair azam ametnen birlikte raport adlı birinci şiirler kitabı çıqtı amdi alim qardaş halqlar edebiyatını terenden bilgen ve olarnıñ eñ yahşılarını açıq aydın sade ve dülber tilnen tercime etken şairimiz edi şekspirniñ qırımtatar devlet teatrinde oynalğan otello tragediyası lope de veganıñ ispan papazı komediyası nikolay ostrovskiyniñ çelik nasıl pişkinleşti romanı şota rustaveliniñ qaplan terisi kiygen pelvan poeması ve saireler amdi alim tarafından tercime etilgenleri alda halqımıznıñ ana tilinde sevip oquğan eserleri olıp qaldılar amdi alim etraflıca bilgili yüksek medeniyetli acayip adam edi amdi giraybay aqiqiy adı abdulafat lâtifov fevral sentâbr ulu qırımtatar şairidir amdi giraybay senesi kefe uyezdiniñ yeñi sala köyünde ülema qorantasında doğdı senesi qarasuvbazar iptidaiy mektebini bitirdi senesi aqmescitte açılğan rüşdiye mektebine kirdi lâkin grajdanlıq cenki zamanında tasiline devam etip olamadı soñra senesi az bir müddet rabfakta oqudı senesi topraq istisal şirketine kirdi aynı zamanda qırımtatar dar ül fünun talebeleri şirketini teşkil etip keldi de bu yerde oquvını devam etti amdi giraybaynıñ elâk oldı yigitler adlı ilk şiiri senesi neşir etildi şair eserlerini esasen sade halq tilinde yazdı yigitke yaş tatarlarğa tuvğan tilim kibi şiirlerinde vatanperverlik ve milletseverlik ğayelerini aks etti halqımıznıñ turmuşını ve bazı eskirgen adetlerini zavallı tatar qızı talaq kibi nazm parçalarında ifade etti qırımtatar milliy edebiyatında körümli yerni tutqan icret poeması senesi basıldı amdi giraybay qalemini dramaturgiya janrında da sınap baqqan edi senesi eski tatar mektebi senesi öksüzler serlevalı balalar içün yazılğan pyesaları neşir olundı şairniñ vefatından soñ senesi romaniyada çıqqan qırım şiirleri mecmuasında onıñ qırımtatar milliy edebiyatınıñ tarihı aqqında acayip ilmiy maqalesi basıldı amet han sultan belli qırımtatar arbiy uçucısı ii cian cenki iştirakçisi şuralar birliginiñ eki defa qaramanı amet han sultan senesi alupkada doğdı aqmescitte fzo mektebinde oqudı bundan soñ ustanıñ şegirdi olaraq parovoz deposında çalıştı aynı vaqıtta aeroklubğa qatnap oqudı arbiy uçucı olmaq istegi onı aqyar yaqınlarındaki qaçı aviatsiya mektebine alıp keldi on doquz yaşında bu mektepniñ kursantı oldı amet han qaçı mektebini ii cian cenki başlamazdan bir yıl evel bitirdi ve şscbniñ ğarbındaki qısımlardan birine hızmet etmege yollandı amet han ve onıñ silâdaşları quveti qat qat artqaç olğan ava duşmanına qarşı küreşte aqranı olmağan erlik cesaret ve qaramanlıq kösterdiler qızıl bayraqlı gvardiya qırıcı aviatsiya polkunıñ eskadrilya komandanı amet han sultan uruşta bulundı şahsen özü on bir duşman uçağını urıp tüşürdi gruppa ile olğan ava çatışmalarında ise duşman uçağını ğayıp etti bundan ğayrı stalingrad cebesinde cenkâver uruşta bulundı şahsen özü altı uçaq urıp tüşürdi ve gruppa ile olğan ava cenkinde yedi duşman uçağını ğayıp etti bu fedakârlığı içün amet hanğa senesi avgust te ükümetniñ qararı mücibi ile şuralar birliginiñ qaramanı unvanı berildi amet han ava cenkiniñ büyük ustası ve aqiqiy ass oldı senesi mayıs de yaroslavl töpesinde yunkers uçağını özü uçağınıñ kevdesi ile urıp yerge tüşürgende ekipajdan eki nemse uçucısı esir alındı ekisi uçaq içinde yandı amet han özü ise avadan yerge paraşüt ile tüşip qurtuldı o şarqiy prussiyada altı uçaq urıp tüşürdi senesi yanvar de dört biñ metr yükseklikte yigirmi beş nemse uçağına qarşı bir özü çıqıp üç uçaqnı urıp tüşürdi bu batırlıqları içün amet han sultanğa senesi iyün da şuralar birliginiñ eki defa qaramanı unvanı berildi misli yoq cesürligi içün amet han sultan cenkniñ soñunda devlet mukâfatı laureatı unvanını aldı uruşlarda amet han özüniñ ustalığı pişkinligi cesürligi ile öyle yüksek şüret qazandı ki ondan közleri qorqqan nemse aviatsiya komandanlığı bir çare tapıp amet han sultanı yaqalamaq ve yoq etmek ükümini çıqardı amet han ise qorqmadı men amet han sultanım men amet han sultanım nemse basqıncılarına ölüm dey edi radio ile oña cevap olaraq nemselerniñ efirde achtung achtung diqqat diqqat avada amet han uruştan çıqıñız degen emirleri eşitile edi devrimizniñ acayip adamı qırımtatar halqınıñ iftiharı amet han sultan senesi fevral de yañı uçaq sınavı vaqıtında elâk oldı bugün aqmescit alupka ve mahaçqala şeerleriniñ meydan ve soqaqları amet han sultannıñ adı taşıylar ant etkenmen qırımtatar milliy gimni sözler ve muzıkasını noman çelebicihan yazdı ant etkenmen tatarlarnıñ yarasını sarmağa nasıl bolsun bu zavallı qardaşlarım çürüsin onlar içün ökünmesem qayğurmasam yaşasam yüregimde qara qanlar qaynamasın qurusın ant etkenmen şu qaranğı yurtqa şavle serpmege nasıl bolsun iki qardaş bir birini körmesin bunı körip buvsanmasam muğaymasam yanmasam közlerimden aqqan yaşlar derya deñiz qan bolsun ant etkenmen söz bergenmen bilmek içün ölmege bilip körip milletimniñ közyaşını silmege bilmiy körmiy biñ yaşasam qurultaylı han bolsam yine bir kün mezarcılar kelir meni kömmege ant etkenmen milletimniñ yarasını sarmağa nasıl olsun bu zavallı qardaşlarım çürüsin onlar içün ökünmesem qayğırmasam yaşasam yüregimde qara qanlar qaynamasın qurusın ant etkenmen şu qaranğı yurtqa şavle sepmege nasıl olsun eki qardaş bir birini körmesin bunı körip buvsanmasam muğaymasam yanmasam közlerimden aqqan yaşlar derya deñiz qan olsun ant etkenmen söz bergenmen millet içün ölmege bilip körip milletimniñ köz yaşını silmege bilmey körmey biñ yaşasam qurultaylı han olsam kene bir kün mezarcılar kelir meni kömmege aqmescit merkeziy qırımda salğır özeni boyunda bulunğan bir şeerdir qırımnıñ paytahtı rus ve başqa yabancı tillerinde yunan tilinden alınma simferopol adı eski yunanca h sümferpolis umumiy fayda şeeri qullanıla qırımnıñ tış ve içeri dağ sıraları arasındaki vadiy salğır özeniniñ deresi ile çatışuvı neticesinde asıl olunğan yılğada buluna şeerniñ yanındaki özende aqmescit suv anbarı meydanğa ketirildi iklimi yarım quru issidir yımşaq qış ile yanvarniñ orta arareti c iyülniñ orta arareti c yağanaqlarnıñ orta yıllıq derecesi mm yılnıñ küneşli saatlarnıñ orta miqdarı qış avanıñ de yımşaması de suvuması ile dekabrniñ ından fevralniñ inece devam ete zemaneviy aqmescitniñ topraqlarında insannıñ ilk yerleşmeleri daa qadimiy devirlerde peyda oldı şeerniñ seleflerinden eñ bellisi milâttan evel iii asırda meydanğa kelgen ve tahminen hunnular tarafından viran olunğan skit devletiniñ paytahtı neapolistir neapolisniñ viranesini salğırnıñ sol yalısındaki petrovskaya balka adlı yerde körmek mümkün qıpçaq qabileleri ve altın ordu devrinde bu ortalıqta kermençik adlı qasaba bar edi aqmescit şeeri i meñli geray saltanatı vaqtında qurulğan bugünki şeerniñ eñ eski binası s qurulğan kebir camidir qırım hanlığı devrinde aqmescit qalğanıñ bulunğan mekânı edi qalğanıñ sarayı şimdiki salgirka adlı parkta buluna edi o vaqıt qurulğan maallelerge eski şeer deyler bu yer qararnen lenin sevastopolskaya krılov krasnoarmeyskaya adlı soqaqlarnen sıñırlana eski şeer şarq şeerlerine has yerleşüvnen tar ve qıyış soqaqlarnen ayırılmaqta qırım rusiye imperiyasınıñ eline keçkenden soñ tavriya guberniyası vilâyeti meydanğa ketirildi guberniya merkeziniñ temelini aqmescitte qoymaq qarar etildi senesi grigoriy potömkinniñ reberligi altında bu yerde memuriy ve mesken binalarniñ hristian ibadethaneniñ qurucılığı başlandı terkibine em aqmescitni em de yañı qurulğan maallelerni kirsetken şeerge simferopol adı berildi yunancadan simferopol fayda şeeri tercime etile o vaqtından bugüngece simferopol qırımnıñ memuriyet merkezidir rusiyedeki vatandaşlıq cenki vaqtında aqmescitte biri birini tez deñiştirgen ükümetler yerleşe ediler cenkniñ bitmesinen ise şeer qırım muhtar şuralar sotsialistik cumhuriyetiniñ paytahtı oldı seneleri aqmescit natsistlerniñ istilâsını ve qırımtatar halqnıñ sürgün etilüvini başından keçirdi senesi cumhuriyetiniñ yoq olunuvınen rusiye şuralar federativ sotsialistik cumhuriyetiniñ terkibine kirgen qırım vilâyetiniñ merkezi oldı senesi qırım vilâyeti ukraina şuralar sotsialistik cumhuriyetiniñ terkibine kirsetildi senesi cumhuriyetniñ yañıdan tiklenüvinen şeerge kene paytaht mertebesi qaytarıldı aqmescit müim sanayı merkezidir maşna qurucılıq aş ve yengil sanayı esas saalarıdır şeerde qararnen müessise bardır olar arasında foton televizion zavodı pnevmatika santehprom adlı zavodlar fiolent maişiy tehnika zavodı konserva zavodları tiküv fabrikaları ve ilâhre aqmescit qırımnıñ müim naqliy qavuşağıdır cumhuriyetniñ tış dünya ile alâqa vastalarınıñ çoqusı aqmescitten keçeler şeerde demiryol vokzalı avtovokzal avtostanstiya ava limanı birisi halqara digeri maalliy bardır aqmescit aluşta ve yalta arasında dünyada eñ uzun km trolleybus yolu bar qırımnıñ aliy oquv yurtlarınıñ ekseriyeti aqmescitte buluna olarnıñ sırasında cumhuriyetniñ baş universiteti v n vernadskiy adında tavriya milliy universitetidir diqqata lâyıq universitetlerden agrar universiteti tibbiyet universiteti müendislik ve pedagogika universiteti tabiat qoruv ve kurort qurucılığınıñ milliy akademiyasını añmaq lâzim şeerde orta mahsus oquv yurtu ihtisasiy oquv yurtu qırım ve ukraina ilimler akademiyasınıñ ilmiy araştırma institutları buluna aqmescitte ülkeşınaslıq etnografik ve bediiy müzeyleri gorkiy adında rus akademik dramatik teatri qırımtatar akademik muzıka ve drama teatri qoqla teatri filarmoniya tsirk bar qırımnıñ başqa şeerleriniñ çoqusına baqqanda aqmescitte ayrı diqqatqa lâyıq yerler mimariy abideler çoq degil şeerde ulu vatan cenkiniñ qaramanlarına medeniyet ve sanat erbaplarına qoyulğan eykeller sene sürgünliginiñ qurbanlarına memorial bardır mimarlıq abidelerinden aqmescitniñ saqlanılıp qalğan binalardan eñ eskisi senesi qurulğan kebir cami ve mihail vorontsovnıñ sarayı ayırılıp turmaqtalar şeerniñ belli mimariy abidesi olğan neapolniñ viranesi şimdi ğayet harap olundı qırımtatar halqını temsil etken yuqarı vekaletli tek organı qırımtatar milliy meclisniñ bulunğan yeri de aqmescittir meclis öz çalışmaları aqqında qurultayğa esap bermekte olıp qurultay qararları mezkür nizamname milletlerarası uquq normaları ve bu normalarğa uyğan ukraina qanunçılıq qararları esasında iş köre aşıq oyunı qoynıñ eçkiniñ aşıq kemiginen oynalğan bir bala oyunıdır aşıq kemigi yerge tüşken yağına köre derecelenir talşı aşıq kemiginiñ qırıntılı olğan yan betidir eñ yüksek derece ondadır talşınıñ qarşısı tavdır ekinci yüksek derece ondadır aşıq kemigi bet üstü turğanda bük olur sırt üstü turğanda şıq olur eñ tüşük derece şıqtır aşıq kemigi yerge bızıq tüşerse dişir olur oyun bızılır oyunğa qatılğanlar başlatacaq balağa birer aşıq berirler aşıqlar yerge atılıp şaşılır eñ yüksek dereceli kelgen aşıq birinci çertme aqqına saiptir aşıq saibi bala aşığını çertkende urğan aşıqnı alır uramasa sıra soñraki derecedeki aşıqnıñ saibi balağa keçer yerdeki aşıqlar bitken soñra yañı oyun başlar bağçasaray cenüp ğarbiy qırımda tarihiy bir şeerdir qırım hanlığınıñ sabıq paytahtı bağçasaray rayonınıñ merkezi qırımnıñ içeri dağ sıralarınıñ capında çürük suv özeniniñ yılğasında buluna qırımnıñ paytahtı olğan aqmescit ve bağçasaray arasındaki mesafe km iklimi yarım qurğaqlı issidir yımşaq qış ile yanvarniñ orta arareti c iyülniñ orta arareti c yağanaqlarnıñ orta yıllıq derecesi mm bugünki bağçasaray toprağında evel ezelden bir qaç meskün yer bar edi xvi asırnıñ birinci yarımında şeer meydanğa kelgen vaqıtta üç esas meskün yer bar edi qırq yer qalesi şimdiki çufut qale salaçıq ve eski yurt köyleri salaçıqta ve qırq yerde altın ordu zamanlarından berli memuriy merkezler bar edi xv ile xvi asırlarnıñ sıñırında i meñli geray salaçıqtan iri paytaht yaptırmaq niyetinen anda qurucılıq başlattı senesinece salaçıq qırım hanlığınıñ paytahtı edi işbu senede meñli geraynıñ oğlu i sahib geray salaçıqtan km uzaqlıqta yañı han rezidentsiyasınıñ temelini qoydurıp onı bağçasaray dep adlandırdı soñ yañı han rezidentsiyasınıñ etrafında şeer meydanğa keldi xvii asırnıñ ortalarında bağçasarayda ev bar edi olardan üçte biri yunanlarnıñki edi senesi kristof minih yolbaşçılığı altında rusiye ordusı şeerni bütünley yaqtı bugüngece saqlanılıp qalğan han saraynıñ yapıları seneleri şeerniñ ğayrıdan tiklenüvi ketişatında quruldı senesi bağçasarayda degirmen furunlar sepici demirci ayaqqap tüfek ustahaneleri bayağı ticaret evleri ve tükânlar kervan saray bar edi xix asırda ve xx asırnıñ başında şeer qırımtatarlarnıñ medeniy ve içtimaiy yaşayışlarınıñ merkezi edi senesi mayıs künündeki qırımtatar halqınıñ sürgünligine qadar bağçasaray ealiniñ çoqluğını qırımtatarlar teşkil etken şeerlerden biri qarasuvbazar ve aluştanen beraber edi zemaneviy bağçasaray meydanlığı tahminen teñ kelgen bölüklerden ibarettir bu eski şeer yañı şeer ve yañı qırımtatar maalleleridir eski şeer çürük suv özeniniñ tar deresinde buluna bağçasaraynıñ bu rayonı orta asırlardan qalma yerleşüvnen yani tar qıyış soqaqlarnen ve eski deñişmegen qırımtatar evlernen ayırıla ulu vatan cenkinden soñ qurulğan maallelerge yañı şeer deyler şeerniñ üçünci bölümini seneleri sürgünlikten qaytqan qırımtatarlar qurdılar cenkten soñ eski yurt aziz aqçoqraq ve salaçıq staroselye köyleri şeerniñ terkibine kirsetildiler hansaray qırım hanlarınıñ sarayı bağçasaraynıñ eñ müim tarihiy abidesidir saraydaki közyaş çeşmesi aleksandr puşkinniñ bağçasaray çeşmesi rusça eserinde şereflengen salaçıq maallesinde zıncırlı medrese ve onıñ yanındaki i hacı geraynıñ dürbesi buluna şeerniñ yanında erkekler hristian keşişhanesi ve orta asırlardan qalma çufut qale sıq qoba şeeri olaraq adlandırıla bar şeerde ihtisasiy oquv yurtu qurucılıq tehnikumı tabiat evi seyaat ve kezintiler bürosı çalışalar cıyın qırımtatar halqınıñ adetlerinden bir adettir cıyınlar qış vaqıtı köylülerniñ azbarda çayırlarda ve bağ bağçalarda qızğın işleri bitken soñ keçirile turğan yaşlar ve qızlar birde bir dostlarınıñ evinde qonuşmaq ve eglenmek içün nevbetnen toplaşa ediler siz milliy tertipte donatılğan odanı kördiñizmi mına şimdi öyle odanı köz ögüne ketiriñiz keñ ve ruşen oda qarşı divar boylap bir köşeden diger köşege qadar set qurulğan set üstünde sıranen dülber örnekli divar yastıqları tizilgen olarnıñ üstüne ise beyaz örme peşkir çekilgen köşede çeşit renkli yiplernen nağışlanğan yüzbez asılğan pencerede bürmeli perde sarqıp tura sıcaq soba yanında ise minder töşelgen böyle bir odada cıyın keçirile cıyınğa kelgen yaşlar qızlar setlerge yerleşip oturalar olarnıñ artında qarılğaç çipçeleri kibi balalar tizile minder üstüne ise esli başlılar otura setlerde yer yetmegen yaşlar qapı tarafta skemlelerge ve kürsülerge oturalar er kes öz yerine yerleşken soñ cıyın başlay toplaşqanlar qoşulıp halq yırlarını yırlaylar yaşlar şaqalaşa lâtifeler aytıp külüşeler cıyında çeşit zevqlı oyunlar oynap eglenmek te adet oğlan yaşlarnıñ sevimli oyunlarından yüzük telefon quşaq oyunları pek şen keçe edi istidatlı yaşlar ve qızlar özleri uydurğan çıñ mane şaqalarnı köydeşlerine taqdim ete ediler cıyınlarda bulunmaq hususan balalar içün zevqlı ve faydalı edi olar halq ağız yaratıcılığınen canlı surette tanış ola ediler böyleliknen qıymetli medeniy asabalığımız nesilden nesilge avuşıp saqlana ve zenginleşe edi dümbelek çeşit kölemde çerepler şekilinde çift litavralar kibi alettir onıñ açıq tarafına ögüz quvuğı balıq yaki eçki terisi tarttırıla çerepler çamurdan yapıla ve soñra ateşte pişkinleştirile dümbelek mahsus çertilip azırlanğan çubuqlarnen çalına çereplerniñ kölemi çeşit olğanı içün olar eki çeşit alçaq ve yüksek davuşlar çıqaralar çalmazdan evel terisini küneşte yahut ateşte qızdıralar evelde dümbelek arbiy orkestrde ya da saray qaravullarınıñ signal aleti sıfatında qullanılğan onıñ vastasınen çeşit emirler berilgen ealige ise hannıñ tantanalı çıquvı hususında haber berilgen bu soñkisi içün dümbelekniñ büyük dümbelek pek büyük soyundan faydalanılğan onı eki adam çala eken ve sesi ta uzaqlarğa eşitile eken küçük dümbelekten atlı askerler de faydalanğanlar onı atnıñ boyunına asa ekenler qartlarnıñ aytışınca o dümbelekler ağaçtan oyulıp yapıla ekenler halq arasında ise dümbelekniñ küçük soyu qullanıla edi onıñ yüksekligi mm bir çerepniñ diametri mm digeriniñ ise mm ola dümbelekten çalğı taqımı erkânında faydalanıla ermeni bazar şimaliy qırımda qırımnı qıtanen bağlağan or boynunda bir şeerdir xviii asırnıñ başında or qapı qalesinden köçken ermeni ve rumlar tarafından qurulğan ermeni bazar adınen senelerinden bellidir senesi rus tilinde armânsk adı berildi şeer statusı senesi berildi böyleliknen ermeni bazar qırımnıñ eñ yaş şeeridir esas müessiselerden ekşilik maden kübrelerni çıqarğan zavodnı yengil sanayı içün boyalarnı çıqarğan zavodnı qayd etmek mümkün bundan da başqa demirbeton mahsullar zavodı ötmek kombinatı çalışalar şeerde umumtasil mektepler muzıka mektebi ihtisasiy oquv yurtu herson milliy tehnik üniversitetiniñ filialı qırım gumanitar institutınıñ yalta filialı kitaphaneler tarihiy ülkeşınaslıq müzeyi merkeziy şeer hastahanesi titan adlı futbol klubu çapıcılarnıñ tonus adlı klubu ve ilâhre bar eski qırım tarihiy adları qırım solhat sulaat solğat şarqiy qırımda bir şeerdir evel zamanlarda solhat adı ile belli olğan endi peyda olğanınen solhat çoq cemiyetli ve tilleri çoq olğan şeer edi zaman ile solhat şeeri inkişaf etip büyük iqtisadiy merkezge çevirilgen mında zenginler ve esnafçılar içün evler qurulğan bazirgânlarğa satmaq içün yer ayırılğan eski qırımnıñ daa diqqatqa lâyıq yeri kervansaraydır asırda peyda olğan bu qurulğan merkez iqtisadiyatnı inkişaf ettirgen ve satın aluv munasebelerni pekitken qocaman bazar edi bu yerde çeşit memleketlerden ketirilgen basmalar kilimler maqatlar savut saba ilvanlar ve diger insannıñ ömürinde zarur şeylerni satqanlar qırım hanlığı mustaqillikni qazanğan soñra s birinci qırım hanı i hacı geray tahtqa oturğanınen hanlığınıñ merkez şeeri başta qırq yer ve soñ bağçasaray ola solhat qırım şeeriniñ emiyeti alâ daa evelkisi kibi büyük olsa da faqat endi bütün müim siyasiy ve tarihiy vaqialar bağçasaraydaki hansarayğa keçeler şeer ise eski qırım dep adlandırıla eskişehir türkiye cumhuriyetiniñ bir vilâyeti tarihtaki eski adı dorlion edi ankaranıñ ğarbiy yağında olğan eskişehirniñ lületaşı namlıdır şeerniñ ortasından porsuk özeni keçe demir yollarınıñ kesişim noqtasındadır ankara ve istanbul kibi eki balaban şeerniñ arasında qalğanı içün inkişaf etkendir yañı yasalğan vızlı tren de eskişehirden keçe ealisi kişiden ziyade üç universiteti anadolu osman ğazi univertitetleri ve eskişehir teknik olğanı içün talebe şeeri dep biline türkiyeniñ eñ zemaneviy şeerlerinden birevidir türkiyede eñ qalabalıq qırımtatar tamırlılarnıñ olğanı şeer şeer ealisiniñ tahminen qırımtatar tamırlıdır şeerniñ belli qırımtatar tamırlı adamları arasında rametli hasan polatkan türkiyeniñ eski maliye nazirlerinden rametli sezai aksoy şeerniñ eski belediye reislerinden süreyya özkefe nihat atacan bilal acuner yenal kaçıra ilhan mansız türkiyeniñ eski milliy futbol taqımı futbolcıları cüneyt arkın kerçek adı fahrettin cüreklibatur namlı kino oyuncısı bardır gaspra qırımnıñ cenübiy yalı boyunda yalta regionında yaltadan ğarpqa taba km qadar uzaqlıqta bulunğan bir qasabadır gaspra terkibinde qurucılıq şeerçigi ve marat maalleleri bar gaspranıñ ğarbiy yanından koreiz qasabasınen sıñırdaş gaspranıñ adı aspro degen yunan sözünden asıl oldı tercimesi aq tüs rus edebiyatında gaspra aqqındaki ilk añma acayip seyaatçı ve naturalist akademik peter simon pallasqa mensüp o seneleri qırım boyunca seyaat etkeni aqqında meraqlı tezkereler yazdı gaspra qasabası şerefine gaspra isimli asteroid adlandırılğan gaspra qırımnıñ yalı boyundaki eñ yahşı kurortlardan biri mında bir çoq sanatoriy pansionat bağça tar yolçıq plâj bar gaspra iklimi bütün ukraina yerlerine köre eñ issi iklimlerden biri mishor da böyle gasprada eki mektep bar qurucılıq şeerçiginde seviyeli ve maratta yalıñız ci seviyeli avtobus marşrutları geraylar qırım hanlığını idare etken cengiz han neslinden kelgen bir sülâle resmiy olaraq qullanılğan unvanına köre uluğ ordanıñ ve uluğ yurtnıñ ve taht ı qırımnıñ ve barça noğaynıñ ve tağ ara çerkaçnıñ ve tat imilen tavğaçnıñ ve deşt i qıpçaqnıñ ve barça tatarnıñ uluğ padişahları birinciden qayd etmek kerek ki girey aytmağa yañlıştır girey ruslaştırılğan şekli geray qırım hanlarınıñ sülâle adıdır geray adı qırım hanlığına temel qoyğan i hacı geray hanımızdan başlap nesilden nesilge keçken ve ta s qırım rusiyege keçkeninece tahtta şahin geray hanğa qadar bu isimni qabul etkenler adnıñ peyda olmasına rağmen alimler arasında eñ keniş tarqalğan fikir hacı hannıñ öz adı geray edi bu isim türk dünyasında meşur olıp onıñ manasını açıqlağan bir qaç söz ve ibareler arasında doğru adaletli degen bir mana bardır geray adı öyle de tek bir insannı hacı geray hannıñ adı qalır edi lâkin onıñ altıncı oğlu meñli öz adına babasınıñ geray adını soyadı olaraq qoştı meraqlısı şu ki meñliden evel olğan ağası bu meselege böyle taraftan yanaşmadılar bazı menbalarda añılğan şahbaz geray ve baht geray senesi rusiye tarafından işğal etilgen qırım hanlığını idare etmegenleri içün cedvelge kirsetilmegen arap urufatında geray ismi ananege binaen olaraq yani yerine ile yazılğan edi hıdırlez qırımtatarlarnıñ eñ sevimli milliy bayramlarından biri bereket ve amanlıq bayramıdır adetince mayısnıñ birinci aftası ilk boğday başağı peyda olğan soñ bayram etile hıdırlez bayramınıñ adı hıdır ve ilyas evliyalarnıñ adlarından kelip çıqa hıdır ve ilyas talmay toqtamay bütün dünyanı aylanıp insanlarğa yardım eteler afatlardan bahtsızlıqlardan qorçalaylar hıdır oñ taraftan kele ilyas ise sol taraftan kele olar körüşken yerde hıdırlez bayramı keçirile qırımda ta eski devirlerden başlap hıdırlez bayramı mayıs ayınıñ ncı künü qutlana bayram arfesinde ev bikeleri evlerni temizleyler bayram arefesinde er bir evde aqşamdan qalaqay kömeç köbeteler pişirile ertesi künü sabadan balalar qalaqay kömeçlerni alıp qartlarnen beraber töpelikke çıqalar hıdırlez şerefine dualar oqulğan soñ qalaqaylarnı kömeçlerni bayırdan aşağı tığırtalar eger kömeç qalaqay üst tarafınen töpege tüşse demek yıl oğurlı ve bereketli olacaq bundan soñ balalar ve büyükler alanlıq yerde oturıp ketirgen yemeklerni aşaylar soñra hıdırlez bayramınıñ şeñlenüv qısmı başlana balalar oynay yırlay küreşeler salıncaqlarda sallanalar çeşit bala oyunlarını oynap zevqlanalar bayramnıñ soñunda horan milliy oyunnen yekünlene hıdırlez bayramında azbarda ve boş yerlerde meyva tereklerini tikmek ve çiçek saçmaq evelden adet oğlan i hacı geray ya da melek hacı geray ilk qırım hanıdır tarihiy elyazmlarda hacı geray istidatlı ikmetli ve öz halqını tüşüngen ve qayğırağan ükümdar olaraq kösterile atta halq arasında oña melek adı berilgen hacı geraynıñ müim ilk deñişmelerden biri qırımnıñ devlet merkeziniñ qırım şimdiki eski qırım şeerinden qırq yerge keçirilmesidir neticede qırımtatar milliy devletçiginiñ mükemmeleşmesinden ğayrı kelecek onyıllıqlar devamında qırımtatar şeerleri qurulması ve medeniyetiniñ inkişafı ileriledi aynı zamanda hacı geray ile qırımtatar bayrağındaki tamğa taraq bağlıdır hacı geray han s vefat etti ve qırq yerniñ yanında salaçıqta defin etildi s ise onıñ qabrinde büyük dürbe qurulğan i qırımtatar qurultayı ya da tatar parlamenti senesi keçirildi işbu qurultaynıñ teşkil olunuvı senesi fevral de şeit ketken qırım musulmanlarınıñ ilk müftisi siyasetçi şair noman çelebicihan ile bağlıdır senesi noyabr da bağçasaraydaki hansarayda üyle namazından soñra saat de qurultay öz işini başladı hansaraynıñ tışında asker ve halq büyük bir qalabalıq ve eyecan alında qurultay vekilleriniñ çıqışlarını beklemekte ediler qurultayda böyle meseleler baqılıp çıqtı qurultayda qırım halq cumhuriyetiniñ esas qanunını konstitutsiyasını işlep çıqmaq içün mahsus komissiya meydanğa ketirildi maddeden ibaret olğan esas qanun qırımtatar parlamentiniñ bütün işleriniñ al olunuvını qırım yaşayışınıñ siyasiy medeniy iqtisadiy ve diger taraflarını qaplap alğan qırım halq cumhuriyeti bu esas qanunğa oñaytlı qanunlar yaratıp mustaqil devlet olaraq yaşamaq niyetinde edi lâkin rusiye idaresini öz qoluna alğan bolşevikler milliy ükümetni tanımadılar senesi yanvar da bolşevikler şiddetli ücümge keçip qırımtatar ükümetini ayaq astına aldılar fevralniñ de ise birinci qurultaynıñ reisi sayılğan noman çelebicihannı qurşunğa tizdiler cesedini ise qara deñizge attılar irğat qadır aqiqiy adı halil cemil oğlu qadırov yanvar qırımtatar yazıcı ii cian cenki qaramanı halil qadırov senesi aluşta rayonınıñ üsküt köyünde doğdı babası erte öldi anası dört balanen qaldı qadırov ırğatlıq yapmağa mecbur oldı senesi işçiler fakultetine rabfak kirdi senesi kommunist fırqasınıñ safına kirdi senesi qırım pedagogik institutına kirip oqumağa başladı ve şu yılı irğatnıñ yırları serlevalı şiirler kitabını çıqardı institutnı bitirgen soñ senesi ücüm adlı ekinci şiir kitabını çıqardı şscb yazıcılar birliginiñ birinci syezdinde teftiş komissiyasınıñ azası saylandı senesi ismail adlı poeması ayrı kitap olaraq basıldı ulu vatan cenki başlağanınen cebege ketti gvardiya üyken leytenantı olıp cenk etti dört kere yaralandı vatan cenki ordeninen mukâfatlandı senesi yanvarnıñ da königsbergni azat eterken qaramanca elâk oldı popendorf köyü yanında pilau degen yerde kömüldi kefe qırımnıñ cenüp şarqiy yalısında bulunğan şeerdir kefe qırımnıñ cenüp şarq tarafında kefe körfeziniñ yalısında buluna şeerniñ iklimine deñiz dağ aldıları ve çöl tesir ete iyülniñ orta arareti c yılnıñ küneşli saatlarnıñ orta miqdarı qış yımşaq yağanaqlarnıñ orta yıllıq derecesi mm yuvunuv mevsimi mayısnıñ ortasından oktâbrniñ ortasınace devam ete şeerniñ temeli milâttan evel vi asırda milet şeerinden çıqma yunan müstemlekeciler tarafından qoyuldı şeerniñ adı teodosiya tañrı tarafından berilgen dep qoyuldı milâttan evel senesinden teodosiya bospor devletiniñ terkibine kirdi iv asırda hunnlar şeerni yıqtı mezkür devirde şeerde ve onıñ civarlarında alanlar yaşay edi ve qasaba ardabda yani yedi mevlâlı alanca adını taşıy edi v asırda şeer roma imperiyasınıñ nezareti altına keçti vi asırda hazarlar basıp aldı soñra kene bizans imperiyasınıñ eline keçti kelecek asırlar devamında büyük olmağan bir qasaba edi xiii asırda altın ordunıñ altında qaldı soñra ise ceneviz tuccarlarınen satın alındı olar kaffa adlı abadan bazarlıq şeerni meydanğa ketirdiler işbu şeer qara deñizdeki alış verişni tek başına nezaret etken esas liman ve ortalıqtaki ceneviz qasabalarnıñ idare merkezi oldı xix asırda bu şeerde belli ressam ivan ayvazovskiy yaşay ve icat ete edi senelerde canköyden kefegece demiryol hattı yapıldı senesi ise yañı deñiz limanı quruldı sovet ükümetiniñ birinci yılları şeer tüşkün alda edi senesi kişi senesi kişi yaşay edi soñ kefe sanayı ve kurort merkezi olaraq inkişaf etti ulu vatan cenki vaqtında duşmanlar kefeni eki kere zapt etip şeerniñ büyük qısmını viran ettiler kefedeki mahsus itibarğa lâyıq yerlerden yahşı alda saqlanğan ceneviz qalesini bir sıra kilselerni müfti camisini ermeni çeşmesini ayvazovskiyniñ çeşmesini resimler galereyasını ülkeşınaslıq ve aleksandr grinniñ müzeylerini köstere bu büyük cami senesi qurulıp osmanlı mimarcılıq ananeleri ile köterilgen senesi qırım rusiyege qoşulğan soñ işbu musulman camisi uspeniye adlı ermenlerniñ katolik ibadethanesine çevirilip uzun bir müddet devamında ermeni ealisiniñ diniy ihtiyaclarını qanaatlendirgen al azırda restavratsiyadan keçken müfti cami kefe şeerindeki zemaneviy lenin ve furmanov soqaqlarınıñ çatışmasında buluna böyleliknen müfti cami çoq yıllar devamında em türkler içün em qırımtatarlar em de qırım ermenleri içün ibadet evi olıp senesi qırımtatarlarnı sürgün etkenden soñra ise perişan bir alğa qaldırılğan tek senesi bu cami kene öz evelki alına ketirilgen edi kurort saası kefe iqtisadiyatınıñ temelidir mında belli şifahaneler raatlıq evleri mineral çeşmeler plâjlar bar turizmden ğayrı iqtisadiyat köy hocalığına balıq avına aş sanayısına esaslana şeerde tütün fabrikası şıra zavodı mehanik zavodı optika ve diger zavodlar çalışmaqta keriç şarqiy qırımda keriç boğazınıñ yalısında bir şeer iri sanayı naqliyat turizm ve yazlıq raatlanuv merkezi qaraman şeeri keriç dünyanıñ eñ qadimiy şeerlerinden biridir şimdi keriçte çeşit türlü medeniyetler ve devirlerge ait olğan bir çoq tarih ve mimarlıq abidesi bar milâttan evel vii asırnıñ soñunda miletos adlı yunan şeerinden kelgenler şimdiki keriç yerinde pantikapeyon yunanca pantikpaion iran panti kapa sözlerinden çıqtı tercimesi balıq yolu şeerini qurğan ediler akropol şimdiki mitridat adlı olğan dağda bulunğan edi şeerniñ etrafında başqa qadimiy yunan şeerleriniñ nekropollerinden farqlı olğan nekropol bulunğan edi pantikapeyon nekropoliniñ terkibinde o zamanda yunanlar içün adetteki topraq qabirlerden ğayrı şeerden çölge taba keçken yolnıñ boyunda bir sıra qurğan bar edi şimdiki keriç bulunğan toprağı atta milâttan evel xvii xv asırlarda meskün eken bunı mayak qasabasınıñ etrafında keçirilgen atiqiy qazılmalar tasdıqlay amma keriçniñ şeer olaraq tarihı qararnen yıldan evel başlandı milâttan evel vii asırda bosporos kimmerikos keriç boğazı yalısında qadimiy yunan müstemlekecileri arbiy federatsiya teşkil etken bir sıra mustaqil şeer devletni qurdılar şeerlerara ittifaqnıñ maqsadı tamır halqqa skitlerge qarşılıq yapuv edi i asırdan başlap ep bosporos devleti kibi pantikapeyonğa de gotlar ücüm ettiler vi asırda şeer bizans imperiyasınıñ akimiyetinde bulundı i yustinian imperator qararınen anda garnizon yollandı da qale qurulışı başlandı qaleniñ adını bosporos qoydılar viii asırda qırım hazar qağanlığınıñ tesiri altına tüşti bospor adı qarşa ya da çarşa adına deñiştirildi ix x asırlarda şimaliy qara deñiz yanınıñ saipleri slavânlar oldılar tmutarakan knâzığı qurulğanınen korçev denilgen şeer qadimiy rusiyeniñ deñiz araba qapısı edi xiii asırda moğollar qırımnı ve bu cümleden korçevni fetih ettiler rus osmanlı cenkinden soñ senesindeki küçük kaynarca muqavelesine köre keriç ve yeñi qale rusiye terkibine kirsetilgen edi ii cian cenki vaqtında keriçte sovetnen alman orduları arasında bir çoq deşetli uruş olıp keçti senesi noyabr ayında şiddetli uruşlardan soñ almanlar şeerni işğal ettiler senesi dekabr künü şeer birinci sefer azat etildi sovet ordusı keri çekilgenden soñ askerlerniñ bir qısmı partizanlarnen beraber acı muşqay taşparçalav quyularına kete xx asırnıñ ekinci qısmında keriç iri gemi yapıcılığı ve maden tökmeciligi merkezi olıp qaldı şuralar birligi dağılğanı ve bazar iqtisadiyatına köçkeninen gemi yapıcılığı ve maden tökmeciligi saaları zayıflaştılar şeer sanayı merkezinden turizm ve yazlıq raatlanuv merkezine çevirildi şeerniñ tarihı boyu balıqçılıq onıñ içün pek emiyetli edi ve şimdi de keriç ealisiniñ büyük bir qısmı bu saada çalışa şeerlerara ve halqlarara köçürmeler keriçte keriç ticaret limanı demir yol vokzalı avtostantsiya ve kiçik aeroport eda ete içtimaiy naqliyat olaraq şeerde esasen avtobuslar ve marşrut taksileri qullanıla senesi keriçniñ ilk trolleybus marşrutı işletildi şeerniñ ameldeki oquv yurtları bular senesi qara ve azaq deñizleriniñ yalılarında bulunma sayesinde yaz vaqtında keriçke sabıq şscb memleketlerinden raatlanmaq içün bir çoq kişi kele keriç yarımadasında bir qaç şifaiy çamur çeşmesi bar kezlev qırımnıñ şimaliy ğarbındaki deñiz yanında bir kurort şeeridir ealiniñ sayısı biñ kişi yazlıq mevsimde ise bir qaç kere ziyade olıp arta er yıl mında raatlanmaq ve tedaviylenmek içün qararnen million kişi kele qırımnıñ kezlev regıonı kezlev şeer şurasına boysunğan yer terkibinde kezlevden ğayrı yalı moynaq novoozörnoye ve mirnıy qasabaları bar region ealisiniñ sayısı kişi senesi kezlev etrafında keçirilgen arheologik qazılmalar şimdiki şeer yeri ve etrafında insanlar atta milâttan evel biñyıllıqta yaşap kelgenini tasdıqlay mında başta tavrlar kimmerliler soñra ise yunanlar yaşap keldiler şeerniñ qadimiy adını kerkinitida yunanlar qoydılar skitlernen cenkler zarfında kerkinitida skit ükümranlarınıñ akimiyetine bir qaç kere tüşken edi şeer milâttan evel tahminen ii iii asırlarda yoq oldı şimal ğarbiy qırımnıñ erte orta asırlar tarihı arheologlar ve tarihşınaslar tarafından az tetqiq etilgen köçebe halqlar hunnular bulğar türkleri hazarlar peçenekler qıpçaqlar bir birlerini almaştırıp ta soñra apansızdan ğayıp olıp qırımnıñ qadimiy toprağında öz askerleriniñ qabirleri ve qurğanlar üstlerinde eykeller qaldırdılar xvi asırda gözlev büyük ticariy qale şeeri olıp qaldı onıñ limanına anadoludan gemiler kelip turğan ediler senesi i devlet geray han idare etken zamanında gözlevde qırımnıñ eñ büyük ve muazzam camisi qurula han cami cuma cami cami leyhasını tizüv han istanbulda mimar hoca sinanğa sımarladı han camisi dünyağa belli mimar hoca sinannıñ eseridir rusiye qırımnı basıp alğan soñ gözlevge uyezd şeeri statusı ve yañı ad berildi qadimiy pontnıñ çarı vi mitridat yevpator şerefine şeerni yevpatoriya dep adlandırdılar şeerniñ cenübiy ğarbında kurort rayonı bar şarqında eski şeer buluna bu rayondaki bazı evler yıl qadar eskilikli şeerniñ ğarbında moynaq gölü şarqında ise sasıq gölü bardır şimalinde sanayı işhaneleri bulunalar tabiat faktorlarından bularını qayd etmek kerek unikal çamur ve rapa deñiz ve mineral suvları ava ve küneş qum ve şifaiy ösümlikler qumlu plâjlar şeer ve etrafındaki yalı boyunda bir çoq ufaq qumlu plâjlar bar şeerden ğarpqa taba bir sıra pansionat sanatoriy ve pioner lageri uzana yımşaq iklim kezlev eñ küneşli şeerlerden birisi yaz ortası iyül avgustta suv arareti c den c ge qadar deñişe mayıstan oktâbrgece suv arareti c den c ge qadar deñişe mında qış künleri adet üzre issi ekseriy allarda ayazsız avanıñ yıllıq orta arareti c ve digerleri kezlevden qırımnıñ başqa şeerlerine minip yürüv avtobuslar ve trenler vastasınen amelge keçirile bundan da ğayrı deñiz vastasınen şeerde tramvaylar avtobuslar ve marşrut taksiler bar internatsional soqağı telefon nomerası demiryol vokzalı vokzal yanındaki meydan telefon nomeraları malümat berici bölük servis merkezi kıyiv ya da kiyev qırımtatar tarihiy isim qıyab ukrainanıñ paytahtıdır şarqiy avropada eñ eski şeerlerden biridir kıyiv öz yıllığını toldurdı efsanege köre kıyivniñ qurucıları üç ağa qardaş kıy şek ve horıvdır eñ büyük ağasından yañı şeer adın aldı bu efsane bizim zamanımızğa xii asırnıñ yılnamesinde kelgendir şimdiki kıyiv ukrainanıñ eñ büyük şeeri ve iqtisadiy siyasiy ilmiy ve medeniy merkezi kıyivniñ ealisi milliondan ziyadedir meydanlığı km ondan km şeer bağçaları kıyivden eñ esas naqliyat yolları keçe ondan da ğayrı ukrainanıñ eñ büyük özeni özü aqa ve şeerni eki parçağa böle kıyiv devletniñ siyasiy merkezidir mında prezident onıñ idaresi yuqarı rada ve nazirler kabineti ükümet çalışa kıyiv medeniy merkezi olğanı içün mında çoq müzeyler ukrainanıñ ilimler akademiyası milliy ilmiy kitaphane eñ büyük ve üner teatrler taras şevçenko adına milliy opera ivan franko adına milliy akademik dramatik teatri lesâ ukrainka adına rus dramatik teatri devletniñ paytahtında eñ esas ve ciddiy ilmiy oquv yartları olmaq kerek kıyivde eñ belli ali oquv yurtlarından kıyevo mogılanska akademiya milliy universiteti taras şevçenko adına kıyiv milliy universiteti milliy tehnikiy universiteti birleridir kıyivde den ziyade tarih mimarlıq ve medeniyet abideleri bar olardan eñ belli soylar aziz sofiya katedral kilsesi sofiyskıy sobor aziz anrrey kilsesi andriyivska tserkva kıyevo peçerska lavra altın qapı zoloti vorota mustaqillik meydanı maydan nezalejnosti hreşçatık kıyivniñ merkeziy soqağı mustaqillik meydanı şeerin merkeziy meydanıdır kıyivde çoq qavehane ve aşhaneler bar olar bütün dünyanıñ aşlarını teklif eteler ve olarnıñ arasında mustaqillik meydanındaki qırım adlı qırımtatar milliy qavehanesi bar köktöbel şarqiy qırımnıñ kefeden cenüp ğarpqa taba km qadar uzaqlıqta kefe aluşta avtoyolunda bulunğan bir qasaba qara deñiz yalı boyunda köktöbel körfezi yalısında qara dağ yanındaki şeer ealiniñ sayısı kişi rus ukrain bulardan da ğayrı qırımtatarlar yunanlar bulğarlar almanlar ve başqa milletler yaşaylar avtostantsiya aqmescit sudaq keriç ve kefe şeerleri arasında köçürüvler eda ete marşrut taksiler toqtamadan qatnap tura köktöbel qurulğan doğru tarihı belgisiz qasaba yanındaki tepsen platosında erte orta asırlardan berli belli olğan qadimiy meskün yer edi xix asırnıñ soñunda köktöbel ealisi qırımtatarlar ve qırımğa icret etken bulğarlardan ibaret edi şimdiki köktöbel qasabası köktöbel köyü bulğar baraq göl yunan armutluq rus kordon hutorları ve körfez yalısındaki yazlıq evler qasabası birleşkeni neticesinde quruldı xix asırnıñ soñundan berli köktöbel yazlıq raatlanuv populâr yerine çevirildi yazlıq evli köktöbel temel qoyucı eduard andreyeviç yunge edi köktöbelde başqa başqa zamanlarda maksimilian voloşin aleksey tolstoy vikentiy veresayev ve başqa medeniyet erbapları otura ediler seneleri bu künge qadar saqlanıp qalğan köktöbel adlı yazıcılar yaratıcılığı evi qurulğan edi şimdiki köktöbel deñiz yanındaki populâr kurort voloşin yaşağan evinde şimdi şair müzeyi çalışa köktöbel yanında qara dağ qoruğı buluna maqsud suleyman qırımtatar şairidir maqsud suleyman otuzıncı yıllarınıñ başında edebiyatqa adım basqan qırırmtatar şairlerinden biridir o senesi larindorf rayonı begen köyünde doğdı aqmescit pedagogik institutını bitirdi ulu vatan cenkinden evel şairniñ eki kitabı çıqtı sıvaş hatireleri s ve şiirler cıyıntığı s bu kitaplarğa kirgen eserlerinden başqa gazeta ve mecmua saifelerinde millionlarnıñ cevabı saña selâm köteril yurtım partizan kemal cenk istemeymiz körüşüv kibi bir sıra eserleri basıldı o cemaat işlerine aktiv iştirak etti aqmescit şeer şurasına deputat saylandı bir qaç yıl devamında sovet edebiyatı mecmuasınıñ mesül kâtibi olıp çalıştı ulu vatan cenki vaqtında esirlikke tüşti qurtarılğandan soñ vatanğa hiyanet etüv qabaatlavına oğrap sürgün etildi senesi andican şeerinde ağır hastalanıp vefat etti osman muedin müyedin oğlu mehmet sevdiyar a k a memet muedin müyedinov mehmet muhittin sevdiyar yanvar yün qırımtatar yazıcısı memet müyedinov senesi yanvarniñ de aqmescit şeerinde doğdı senesi ruşdie mektebine kirip senesi onı bitire orta bilgi alğan memet şu yılı qazan şeerindeki mimarcılıq institutına kire lâkin andaki vaziet mücibi oquvını bitirip olamay ve qırımğa qaytıp kele tasilini yalta pedagogika tehnikumında devam ettirmege qarar bere senesi orduğa çağırıla anda eki yıl hızmet etip qayta memet müyedinov bu devirde diger qırımtatarlarnen beraber çeşit qıyınlıqlarnı başından keçire ortalıqnı yaqıp yıqıp avropağa barıp çıqqan sovet ordusı sovet rusiyesinden ketkenlerni tuta ata ya da apislerge qoya edi bu vaqıtta qırımtatarlar türkiye ükümetine muracaat eterek olarnı qabul etüvini soraylar lâkin türkie buña bir türlü cevap bermey ölüm kölgesi er bir insannı taqip etip yürgen vaqıtta memet müyedinovnı roma papası gizli alda altı ay manastırda tuta soñ memet müyedinov londondaki lehistan ükümetinden stipendiya alıp vatikannıñ şarqiyat institutında üç yıl oquy o vaqıtta islâm aleminde qadın uquqı adlı kitabını yaza lâkin bazı sebeplerden tolayı o dünya yüzü körmey memet sevdiyar balalığından şiiriyetke avesli edi o tatarlığım ant etkenmen türkülerini yırlap olarğa beñzegen teren manalı şiirler yazmaqnı arzulay edi mektepte talebe ekende yazğan pyesalarını arqadaşlarınen beraber sanalaştıra ediler qazanğa ketken yılı sağınuv şiirini yaza radiokomitette çalışqanda efir içün ikâeler radiomontajlar yarattı senesi orduğa ketecekte qırımtatar teatriniñ direktorı abibulla baqqalğa büyük kölemli qaramanlar adlı pyesasını berip ketken edi lâkin şu yılları ziyalılarımıznı ğayıp etüv siyaseti abdulla baqqalnı da çetge qaldırmadı o atılğan soñ pyesa da ğayıp oldı memet sevdiyar ayatnıñ çeşit devirlerine bağışlap şiirler yazdı faşistler qırımda at oynatqan vaqıtlarda bile o duşmanğa ğadabını gizlemey şiirler yazıp divarlarğa yapıştırdı onıñ ğurbet yollarında şiirler cıyıntığı amerika qoşma ştatlarında dünya yüzü kördi memet sevdiyar edebiy yaratıcılıqnen bir sırada qırım ve qırımtatarlarnıñ tarihını aydınlatuvnen de oğraştı senesi nyu yorkta qırım fondu tarafından onıñ qırımtatarlar etnogenezi aqqında etüdler adlı büyük kölemde tedqiqiy kitabı neşir etildi eserniñ ayrı bapları yıldız mecmuası no no no ve seneleri qırım gazetası saifelerinde basıldı memet sevdiyar amerika qoşma ştatlarınıñ nyu york şeerinde senesi iyül da vefat etti mennan camanaqlı aqiqiy adı mennan reşid oğlu reşidov qırımtatar şairi mennan reşidov senesi camanaq köyünde şimdiki aqşeyh rayonı doğdı senesi qurucılıq tehnikumına kirdi ağası körümli şair ve alim kerim camanaqlınıñ yardımınen edebiyat nazariyesini menimsedi gazeta ve mecmua saifelerinde onlarnen şiirler bastırdı senesiniñ oktâbr ayında arbiy deñiz flotuna hızmetke çağırıldı ulu vatan cenki başlağanınen eline silâ alıp aqyarnı qorçalamağa başlay senesi moskva radiosından bizim deñiz yalısındaki bastionımız aqyarda qızğın cenk kete siyasiy hadimi politrabotnik reşidovnıñ bölügi şeerniñ er bir evini er bir soqağını büyük çıdamlıqnen qorçalay degen sözler eşitile tam olmağan malümatlarğa köre uruşlarda köstergen yararlıqları içün mennan camanaqlı kere mukâfatlana şair ve ressam mennan yaşında aqyar uruşında elâk oldı navrez şarq halqlarında yañı yıl bayramı navrez sözü eki farsiy sözden ibaret nav no yañı rez ruz kün navrez bayramı kün ve gece teñ oğlan mart ayınıñ inci kününe kele navrezde yañı yıl başlay ve baar kele köylerde topraq işleri başlay qırımtatarlarda navrez bayramını qadimiy devirlerde şereflep başlağanlar bayram arfesinde qadınlar evlerini azbarlarını cıyıştıra yaraştıralar çeşit qavaltılar köbete burmalar pişireler bayram künü qartlar ve esli başlı adamlar sabadan namazğa baralar yañı yıl hayırlı ve bereketli olsun dep dualar oquylar soñra evlerde bayram sofraları donatıla balalar toplaşıp ev evden yüreler navrez yırını yırlap ev saiplerini hayırlaylar olar balalarnı tatlı yemeklernen sıylaylar noman çelebicihan şeit ketken qırımtatar milliy qaramanıdır qırım musulmanlarınıñ müftisi siyasetçi şair i qırımtatar milliy qurultayı prezidiumınıñ azası qırım halq cumhuriyetiniñ ükümet reisi noman çelebicihan senesi or uyezdiniñ büyük sunaq köyünde doğdı bu köy sürgünlikten soñ ğayıp oldı viranesi canköy rayonında buluna yerli mektepte soñra kezlev medresesinde tasil aldı seneleri istanbul ve sankt peterburg universitetlerinde oqudı uquq ve tibbiyet fenlerini mükemmel ögrendi senesi cafer seydamet ve başqa qırımtatar yaşlarınen türk inqilâbında iştirak etti aynı zamanda qırım talebe cemiyetini teşkil etti qırımtatar halqınıñ çar ükümetiniñ zulumından qurtulması içün çalıştı noman çelebicihan bolşevik terrorına feda oldı senesi yanvar künü onı apis ettiler ve fevral künü aqyarda deñizciler onı makemesiz öldürip cesedini çeriktip qara deñizge attılar noman çelebicihan öz şiirlerini yaşlıq çağında yazmağa başladı büyük istidat ile yazılğan lirikası felsefiy mizacı ile ayırılıp tura bir sıra eserinde teren vatanperverlik duyğuları açıq körüne ant etkenmen şiiriniñ metni şimdi qırımtatar halqınıñ gimnidir noman çelebicihannıñ senesi yazğan qarılğaçlar duası ikâyesi aqqında cafer seydamet böyle dedi bu ikâye qırım türkleri edebiyatınıñ ölmez bir parçası olaraq daima quvetini muafaza etecektir osman nuri asan oğlu aqçoqraqlı yanvar aprel qırımtatar medeniyet erbabıdır osman aqçoqraqlı senesi yanvarnıñ ünde bağçasarayda doğdı babası aqçoqraq köyünden olğanı içün soñundan aqçoqraqlı soyadını aldı osman aqçoqraqlı yaşınace bağçasarayda yaşadı başlanğıç mektepni ve ruşdiyeni mında bitirdi o vaqıtları bağçasarayda yaşağan ve soñunda belli matbaacı ruşdiyeni bitirgen soñ aqmescitke ketip andaki gimnaziyada oqudı xix asırnıñ soñunda ve xx asırnıñ başında sankt peterburgda ordu hızmetinde olıp ştab kâtibi vazifesinde bulundı osman aqçoqraqlı senesinden ocalıq faaliyetine başlap zıncırlı medresede qırım universiteti ve soñra qırım pedagogika institutında çalıştı ilmiy işlerde büyük muvafaqiyetlerge nail olğanı içün senelerniñ soñunda ukraina ilimler akademiyasına aza saylandı osman aqçoqraqlı ilk eserlerini orduda hızmet etkende yazdı senesi sankt peterburgda onıñ nenekecan hanım dürbesi povesti ayrı kitap olaraq neşir etildi soñra krılovdan on qısse qırım gönceleri kibi rus klassiklerinden çevirilgen nazm cıyıntıqları basıldı senesi yazğan bağçasaray közyaş çeşmesi pyesası qırım devlet teatri tarafından defalarca muvafaqiyetle oynalğan edi ilmiy eserlerinden qırımnı küçük bir dolaşuv qart muallim ve yazıcılarımızdan i gasprinskiy qırımda tatar tamğaları canmuhammedniñ toğay bey poeması ve olarnen digerleri bugün de ayrıca qıymetke lâyıqtır osman aqçoqraqlı senesi aprel de milletçilik nen qabaatlanıp qurşunğa oğratıldı osman asanov s dekabr yalta küçükköy s noyabr aqmescit belli qırımtatar professional yırcı calğıcı artist ve ocadır osman asanov senesi dekabrniñ ünde yalta civarındaki küçükköyde doğdı oğlançıq yaş ekende babası bağışlağan eski mandolinanı çalmağa ögrengen osman mektepke barğanda endi yahşı çalmağa bile edi osman senesi doquzıncı sınıfnı bitirgen soñ aqmescitteki çaykovskiy adına muzıka oquv yurtuna oqumağa kire anda o y boçarov i çernov kibi professorlardan tasil aldı teessüf ki apansızdan başlanğan cenk osmannıñ arzu ümütlerini çil parça etti oquv yurtu qapatıla ve o oquvnı yalta pedagogika oquv yurtunda devam ettire osman asanov ural dağı tatarlığım menim adım seyit oğlu seydamet kibi halq yırlarını icra etkende adamlar ağlay ve alğışlay ediler onıñ bir sıra yırları gramplastinkalarğa radio ve televideniye içün yazıp alındı soñundan osman asanov namangan muzıka oquv yurtunda oqudı taşkent konservatoriyasınıñ vokal bölügini bitirdi bugün de onıñ talebeleri avstriya almaniya belçika israil kibi memleketlerniñ belli orkestrinde çalışalar osman asanov senesi vatanğa köçip keldi ve mında ömrüniñ soñuna qadar bütün medeniy tedbirlerde ğayet faal iştirak etti bunı köz ögüne alaraq oña ukrainada nam qazanğan artist unvanı berildi soñki yıllarda o bestekâr olaraq özüni kösterdi ve öz eserlerinden tertip etilgen yırlar kitabını çıqardı osman asanov senesi noyabrniñ ünde yaşında vefat etti amansız ölüm acayip insannı büyük istidat saibini aramızdan alıp ketti osman asanovnıñ aydın hatırası onı bilgenlerniñ yüreklerinde ebediy yaşar osman batırov qırımtatar gazetacı jurnalist osman batırov senesi aqmescit şeerinde doğdı babası nafe aqay bostancı edi soñunda aqmescit yanındaki büyük bir sovhoznıñ krasnıy sovhoznıñ turşu ustası oldı osman batırov başlanğıç bilgisini maalle mektebinde aldı soñ orta mektepke kirdi aktiv komsomol oldı qırım komsomol komitetiniñ avalesinen pioner işlerinde çalıştı o zaman yaşlar balalar ömürinden yazğan haber ve maqaleleriniñ ciddiyligi qoyğan meseleleriniñ aktualligi qaleminiñ keskinligi özüne celp etti onı aman yaş quvet gazetasında edebiy hadimlikke aldılar osman gazetada da çin komsomollıq ğayreti ve namusınen çalıştı parlaq sımalı osman ruhiy ceetten de parlaq bir yigit edi ulu vatan cenki zamanında osman batırov natsitlerge qarşı gizli iş alıp bardı ve bu muqaddes işinde yaqalanıp senesi noyabr da nemseler tarafından öldürildi qarasuvbazar merkeziy qırımda aqmescitten şarqqa taba km uzaqlığında büyük qarasuv özeni yalısında bir şeer qarasuvbazar rayonınıñ merkezidir qarasuvbazardan aqmescitni şarqiy qırımnen sudaq kefe kerç bağlağan yol keçe şeer aqqında ilk zikir xiii asırğa dair keç orta asırlar devrinde qarasuvbazar kezlev ve kefege yetici kervan yollarında iri tranzit noqta edi qırım hanlığı zamanında şeer asıl şirin tayfası saip olğan yerleriniñ merkezi oldı zaporoj qazaqları şeerni bir qaç kere berbat ettiler senesi minih yolbaşçılığı altında olğan rusiye askeriy quvetleri qırımnıñ o zamandaki paytahtı bağçasaraynı yandırğandan soñ qarasuvbazar ii fetih geray hannıñ rezidentsiyası olğan edi amma bir yıl keçken soñ şeerni duglas generalnıñ ordusı yandırdı tap senesi mayıs künündeki qırımtatarlar sürgünligine qadar qarasuvbazar qırımtatar ealisi çoqusı olğan üç şeerniñ biri bağçasaray ve aluştanen beraber olğan edi xx asırnıñ birinci yarımınace qarasuvbazar qırımçaqlarnıñ baş merkezi edi faqat alman faşist işğali vaqtında natsistler ep qırımçaq ealisini yoq ettiler episinden iri istisal qarasuvbazar şarap işlep çıqarğan zavodı bundan ğayrı qarasuvbazar istismar etken materiallar zavodı qarasuvbazar karyer idaresi ve başqa daa da ufaqça istisallar amelde şeerde umumtasil mektep şifa müessisesi medeniyet evi poliklinika kinoteatr kitaphane muzıka ve balalar sport mektepleri stadion ülkeşınaslıq müzeyi musafirhane eki bank bölükleri bir qaç kilse cami bar mimarcılıq abidesi xv asırda qurulğan taş han kervansarayınıñ viranesi şeerniñ etrafındaki aqqaya köyü yanında acayip bir tabiat abidesi aqqaya bar qaray dini ya da karaimizm qaraylarnıñ dinidir qaray dini adı ile tarihqa kirgen inanç viii asır felsefeci anan ben david nazariyesiniñ esasında inkişaf etken bu inançnıñ temelinde tevratnıñ eñ esas printsipleri yani tañrı ve yaqınlarğa sevgi yatadır qaraylar on din buyruğına riayet eteler eskiden bu inançnıñ tarafdarlarına muqaddes kitaplarıñ oğulları denile edi anan ben david nazariyesiniñ esas printsipi muqaddes kitaplarnı er kes özü ögrenmeli başqalarnıñ fikrine dayanmamalı ibadetler em ana tilinde em de tevratnıñ yani qadimiy yeudiy tilinde keçer edi ilâhnıñ adı olaraq eski türk tilinden alınğan teñri adı qullanıla ibadetler dualar ve davud mezmurlarından psalmlarından ibarettir bundan ğayrı muhtaclarga yardım etmek cümertlik köstermek teñrige ibadet yerine keçer edi hahamlarnıñ episi bu printsipke riayet ete ediler barlıqlı qaraylar da olardan artta qalmayıp fuqarelerge yardım etmege tırışa ediler diniy bayramlardan çoq yayğın hıdci tambılarnıñ paskaliya bayramı ve hıdci aftalarnıñ pâtidesâtnitsa bayramları edi cumaertesi künü muqaddes kün sayıla orazalar tutula orazalar qurban bayramınen bite on buyruq ve tevratnen beraber qaraylar eski inançlarına da riayet eteler qaraylar alâ daa muqaddes emenlerge eyi ve yaman ruhlarğa eyilik tañrısı uluğ ata ve yamanlıq tañrısı qarğal atağa inanalar qarğal atanıñ adınen analar yaramaz balalarını qorquta ediler çarşenbe künü eski inançlarğa köre qan kün yani qurban künü sayıla bazı ayvanlar meselâ horaz ve qaşqır da muqaddes sayıla edi bizim künümizge qadar muqaddes emenlerge tapınma merasimi de yetti keçken asırnıñ soñlarında qurğaqlıq vaqtında qaraylar çufut qale kenassalarından balta tiymez mezarlığına kelip yağmur dualarını oqup emenlerge tapına ediler olar emenlerniñ yardımına inanıp tereknlerni pıçmaga yasaqlağan ediler inançqa köre muqaddes emenler yanında yapılğan dualarnı teñri qabul ete eken seraya şapşalnıñ qayd etkenine köre resmiy dinniñ bu eski inançlarını yasaqlamağa küçü yetmedi qaray tili ya da karaim tili türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına kirer qaray tiline eñ yaqın tiller qaraçay balqar qumıq ve qırımtatar tilleridir zemaneviy noğay tatar başqurt çuvaş qazah qırğız qaraqalpaq tilleri de qaray tiline yaqındır qadimiy türk tillerden biri olıp qaray tili alimlerniñ diqqatını özüne çeke xvii asırda onı isveç şarqşınası gustav deringer xix ve xx asırlarda türkşınaslar akad v v radlov t kovalski lehistan v a gordlevskiy a zayonçkovskiy lehistan ya gjegojevskiy lehistan prof n a baskakov prof a dubınski lehistan b munkaçi macaristan k m musayev s m şapşal ve başqa alimler qaray tili üzerine tedqiqatlar keçirgen ediler qaray tiliniñ böyle şiveleri bardır qırım şarqiy şivesi ve ğarbiy şivesi ğarbiy şive trakay ve galiç lutsk şivelerine ayrırıla qırım şivesi xix a soñuna qırımtatar tili ile assimilâtsiyağa oğradı ğarbiy şive ise deñişmelerge oğramağan qaray tiline başqa tillerden kirgen sözlerniñ sayısı çoq degil eñ eski alınma sözler farsiy sözlerdir bunıñ sebebi iran qabileleriniñ sarmat alanlar türkiy halqlarnıñ etnogenezinde iştirak etmesidir hazarlar devrinde ve soñra xi xvi asırlarda qaray tiline arapça farsça sözler kire n a baskakov şunı qayd ete qaray tiliniñ fonetik leksik ve gramatik strukturasında eñ qadimiy türkiy tillerniñ izleri körülmektedir meselâ qaray tiliniñ ve orhon yazılarınıñ tiliniñ fonetik strukturası aynıdır leksika ceetinden hususan eski elyazmalarda tevratnıñ tercimelerinde qadimiy türkiy tillerniñ leksikasına ait sözlerge rastkelemiz n a baskakovğa köre eski qaray leksikasınıñ ögrenüvi bütün türkiy tiller içün çoq emiyetlidir türkiyede mustafa kemal atatürkniñ reformaları zamanında s istanbulda til kongressi olıp keçti ve onıñ qabul etilgen qararına köre arap fars tillerinden alınğan sözlerniñ yerine qaray tilinden türk tiline söz alınğandır qaraylar ya da qaraimler qarayca qırım şivesi litvaniya şivesi karajlar qırım litvaniya ve ğarbiy ukrainada yaşağan kiçik bir halqtır qaraylar hunn ve hazar qabileler birleşmesine kirgen qaraylarnıñ nesli sayıla xi asırda qırımda hazarlarnıñ akimiyeti bitken soñ qaraylar qırq yerde muhtar şekilde yaşamağa devam etken ediler başta bu kiçik devletini halq tarafından saylanğan akimler idare etseler de ileride olarnıñ soyundan kelgenler idareni devam ettiler ilk idare etken sülâle uzun lağabı ile belli olğan hacı musanıñ sülâlesidir şunı qayd etmek kerek ki halqnıñ maneviy ayatına ve makeme işlerine baqqan gahanlar sar biy ve çelebilerniñ unvanlar elinde olğan arbiy işlerge qarışmay ediler duşmanlarnıñ ücümi ile arbiy işlerini idare yetkenler aynı zamanda serdar vazifesinde de buluna ediler qırım hanlığı zamanında qaray yolbaşçıları qırım hanlarına tabi olıp öz unvanlarına ve çufut qaleni idare etme aqqında saip ediler qırım hanları olarnıñ idaresine qarışmay ediler qaray knâzları qırım hanlarınıñ hızmetinde bulunsa bile qalede idare etmege devam eteler qırım hanları tarafından qaray knâzlarına bergen yarlıqlarda arbiy hızmetleri içün olarğa tarhan unvanı berilgeni qayd etile xv asırnıñ soñunda idare sinani bey hocanıñ eline kece yıllıq idaresinden soñ akimiyet onıñ sülâlesinden çelebi sinanige soñ onıñ oğlu yosifke keçe bütün idareciler qırım hanlarnıñ hızmetinde bulunıp bey çelebi ve ağa unvanlarını qazanıp ve hanlar ögünde qaray halqnıñ vekili olıp bazıları aynı zamanda diniy maqamı gahan vazifesinde buluna ediler xviii asırnıñ soñunda qaraylar qırımnıñ bütün ealisi kibi rusiyege qoşulğan edi xix asırda idare merkezi çufut qaleden kezlev şeerine keçti mında diniy idare ibadethane kenassa qaray bitikligi adlı milliy kitaphanesi aleksandr adına qaray diniy oquv yurtu eñ büyük qaray cemaatı buluna edi o vaqıtta karaimskaya jızn qaray ayatı ve karaimskoye slovo qaray sözü mecmuaları neşir oluna milliy ve diniy kongressler keçirile edi senesi qırımda qaray cemiyeti ibadethane ve oquv yurtu qayd etilgen edi sovet devriniñ ilk yıllarında qaray klubları ve mektepleri çalışa cemiyetler öz faaliyetini köstere ediler lâkin soñra si seneleri milliy teşkilâtlar yoq etildi mektepler ve ibadethaneler qapatıldı ii cian cenki zamanında qaraylar arbiy işlerinde iştirak ete ediler çoqusı elâk olğanlar s qaraylarnıñ bir qısmı qırımdan sürgün etildi qaray halqnıñ sayısı ep azalmaqta şimdiki zamanda mustaqil devletler ittifaqında baltik devletlerinde ve lehistanda biñge yaqın qaray yaşay olarnıñ eñ büyük qısmı ukrainada kişi şu cümleden qırımda kişi yaşay qırım ya da qırım yarımadası qara deñizniñ şimaliy yalısında bir yarımada qırımtatar halqınıñ vatanı meydanlığı biñ km ealisiniñ sayısı kişi s malümat memuriy ceetinden cumhuriyet regiondan ibaret olardan rayon ealiniñ çoqusı köylü ve cumhuriyet riayetinde bulunğan şeerlerniñ şuralarına boysunğan territoriya ealiniñ çoqusı şeerli kösterilgen haritada körüne ki işbu territoriyadan bazıları büyük meydanlıqta yerleşip merkezden ğayrı bir çoq meskün yerden ibaret rayonlarnıñ başları qırımnıñ baş naziriniñ teklifinen ukraina prezidenti tarafından tayin etileler şeerlerniñ başları ise umumiy saylavda saylanalar regionlar ise şeer qasaba ve köy cemiyetlerinden ibaret qırım yarımadası ukrainanıñ cenübinde buluna yarımada üzeriniñ meydanlığı biñ km ğarp ve cenüp tarafında qırım qara deñiznen şarq tarafında ise azaq deñizinen sıñırlana şimal tarafında qırım tar km qadar or boynunen qıtağa qavuşa qırımnıñ şarqında qara ile azaq deñizleri arasında keriç yarımadası qırımnıñ ğarbında ise tarhan qut yarımadası buluna qırımnıñ şimaliy kenar noqtası or boynunda buluna cenübiy kenar noqtası sarıç burnu ğarbiy kenar noqtası tarhan quttaki qara burun şarqiy kenar noqtası keriç yarımadasındaki fener burnudır şimaliy kenar noqtasınen cenübiy kenar noqtası arasındaki mesafe km ğarbiy kenar noqtasınen şarqiy kenar noqtası arasındaki mesafe km qaranen deñiz sıñırlarınıñ umumiy uzunlığı den ziyade km qırım muhtar cumhuriyeti aqyar şeeri ve arabat beliniñ şimaliy ucundan ğayrı yarımadanıñ bütün yerini ala qarada keçken qırımnen ukrainanıñ herson vilâyetiniñ kiçik sıñırı or boynundan keçe bundan da ğayrı deñizde qırım rusiye krasnodar ülkesi romaniya bulğaristan türkiye ve gürcistannen sıñırdaş ola coğrafik ceetten qırım eki teñ olmağan qısımğa bölüne onıñ şimali çöl bütün yarımadanıñ qısmı cenübi ise ormanlı qırım dağlarıdır meydanlıqnıñ qısmı aqyardan kefege qadar üç dağ sırası uzana eñ yüksek soyu yalı boyunda uzanğan baş ya da cenübiy dağ sırasıdır onda qırımnıñ eñ yüksek noqtası roman qoş degen dağ m buluna qırımnıñ özenleri az suvludır salğır alma belbek qaçı eñ esas özenlerdir dağ ile dağ aldındaki rayonlarda özenlerniñ çoqusında suv anbarları bar şimaliy qırım boyunda şimal qırım kanalı uzana oña suv özüden kele qırımda bir qaç balaban tuzlu göl bar doñuzlav sasıq saq aqtaş töbeçik çoqraq gölleri ve digerler meşur kurort regionları esas pıtaqlar turizm sağlıq saqlav köy hocalığı malümatına binaen qırımdaki er bir şeer diger meskün yerlernen avtobus marşrutlarınen bağlı şeerlerara trolleybus marşrutları da bar aqmescit ava limanı aqmescit aluşta yalta yolunda yalta kefe keriç aqyar aqmeçit ve kezlev deñiz marşrutlarınen bağlı kezlevde tramvay mevcut ermeni bazar keriç kefege çatal ile ve melitopol aqyar kezlevge çatal ile demiryolları qırımnı qıtanen bağlaylar qırımda çoq istiraat evi lager meselâ artek çeşit musafirhane bar eñ populâr raatlıq yerleri yaltanen aluşta ile beraber bütün qırımnıñ yalı boyu sudaq kezlev senesi yanvar ayından dekabrgece qırımda biñ kişi raatlandı qırımnıñ mahsus itibarğa lâyıq yerleri ruslar ukrainler yunanlar ve bulğarlarnıñ çoqusı ortodoks hristianlardır qırımtatarlar ise musulmanlar sunniler bundan da ğayrı yeudiler protestantlar ve katolikler bardır qırım rus cenki rus devletine qarşı qırım hanlığınıñ bir cenki amma senesinde osmanlı devleti başqa devletler ile yapqan cenklerden biraz soluq alğandan soñ qazan ve hacı tarhannı keri aluv tedbirlerge başlandı edil ile don neerlerini bir birine bağlaycaq ve gemilerniñ işlemesine elverişli olğan bir kanalnıñ qazıması zarur köründi osmanlı flotu bu kanaldan keçip edil neerine irişip qazan ve hacı tarhannı keri qazanıp hazar deñizine çıqacaq edi devlet geray han qaçqan iv ivanğa elçilerini yolladı qırım elçileri rus çarını moskvağa qaytarğan vaqıtta bratovtşçina köyünde bularaq hannıñ mektübini taqdim ettiler mektüpte şöyle denile böylece senesinde mayıs de qırım osmanlı orduları tarafından yapılğan moskvanıñ zaptı neticesinde qırım ile rus devleti arasındaki zıddiyet eñ yüksek noqtasına barğan oldı bu zıddiyet yıldan ziyade sürgendir qırım halq cumhuriyeti senesi dekabr da i qırımtatar qurultayında ilân etilgen bir cumhuriyettir osmanlı devletiniñ soñ eki yüz yılına baqqanımızda bir çoq vilâyetlerinde topraq coyğanını köremiz avropalılarnıñ osmanlığa hasta adam aytmaları devletniñ ne qadar küçsüz olğanını köstere küçsüz olğanı içün avropa devletleri osmanlı devletini almaniyanıñ tarafında i cian cenkine qoşulmağa mecbur ettiler i cian cenkinde ağır ğayıplar alğan rusiyede muhalefet ayaqlana ve imperator ii nikolaynı tahttan çekeler ükümetke vaqtınca ükümet keçe monarhiyadan vazgeçip bütün zemaneviy dünyada olğanı kibi rusiye de deñişmege mecbur edi o vaqıtlarda rusiye devletiniñ bir parçası olğan qırım yarımadasında da ihtilâl yelleri esmege başlay ismail gasprinskiy noman çelebicihan asan sabri ayvazov abdureşit mediyev ve diger qırımtatar liderleri sankt peterburg moskva ades voronej şeerlerinde tasil alğanlarında çalışqanlarında bu deñişikliklerden tesir etileler rusiye imperiyasınıñ bu qıyın zamanlarında ukraina topraqlarında milletçi sesler yükselmege başlay senesi martta ukrain milletçileriniñ başı sayılğan mıhaylo gruşevskiy merkeziy radanı toplay qırım o zamanlarda rusiye imperiyasınıñ içinde tavrida guberniyasınıñ vilâyetniñ bir parçası sayıla edi bu vaqıtlarda er kesniñ aqlından keçken qırım qırımlılarnıñdır fikri aydınlarımız tarafından cesürce aytılmağa başlandı qurultayğa vekil saylandı olardan dü yalta uyezdinden ı aqmescit uyezdinden sı kefe uyezdinden i kezlev uyezdinden ve or qapı uyezdinden vekil vekillerniñ aralarında dört qadın şefiqa gasprinskaya anife bodaninskaya ilhan tohtar hatice avcı da bar edi qurultay dekabr künü bağçasaraynıñ hansarayında açıldı bir çoq toplaşuvnıñ artından dekabr da qurultay qırımtatar esas qanunını qabul etti eñ müim maddeleri qurultay bu yañılıqlarnıñ yalıñız demokratik bir devlette mümkün olacağını diqqatqa alıp qırım halq cumhuriyetini ilân etti geray hanlarınıñ taraq tamğalı mavı bayrağı cumhuriyet bayrağı oldı noman çelebicihannıñ ant etkenmen şiiri milliy gimn sayıldı cumhuriyetniñ ordusını rusiye imperiyasınıñ ordusınıñ içinde olğan qırım süvari polku ve qırımtatar piyade askerleri teşkil etti dekabr de qurultay cumhuriyetniñ ükümetini qurdı ükümet reisi ve adalet naziri noman çelebicihan hariciye ve mudafaa işleri naziri cafer seydamet maarif işleri naziri amet özenbaşlı maliye ve vaqıf işleri naziri seyitcelil hattat diyanet işleri naziri amet şükri saylandı ukraina radası qurultay toplaşuvına hayırlama mektübini yolladı rusiyeniñ bolşevik ükümeti ise qırımtatar qurultayını ve ükümetini tanımadı rusiyede ükümetke kelgen bolşevikler yaş cumhuriyetni devirip yarımadada kommunist rejimini qurmaq istey ediler bunıñ içün aqyarda toplanğan arbiy ihtilal komiteti qara deñiz flotunıñ gemilerini aqyardan kezlev yalta kefe keriç ve diger şeerlerge yollap cumhuriyet askerlerinen qattı uruşmağa başladı yanvar da fevralniñ başına qadar alma özeni aqyar ve bağçasaray yaqınlarında cenk süre edi süyren köyüniñ yaqınlarında biñlik bolşevik ordusınen cenkleşken biñ kişilik cumhuriyet ordusı mağlüp oldı bunıñ artından qırımnı istilâ etken bolşevikler cumhuriyetiniñ feshini ilân ettiler qırım cumhuriyeti ükümetiniñ reisi çelebicihan aqyarda zindanğa qapatıldı senesi fevral de de idam etildi böyleliknen tarihta ilk qırımtatar cumhuriyeti yoq oldı qırım hanlığı öz ve doğru adı taht i qırım ve deşt i qıpçaq tarihiy qırımtatar devleti avropada küçük tatariyası perekop tatariyası ve avropa tartariyası adlarınen de belli edi s peyda olıp s rusiye tarafından zapt etildi qırım hanlığında üküm sürgen hanlar geray sülâlesinden edi şu devletniñ tuğrası üçtane qara aqbaba qırım hanlığı rus tarihçılığında altın ordu olaraq belli olğan uluğ ulus devleti zayıflaşqanınen peyda oldı senesi melek hacı geray han qırım ulusınıñ mustaqilligini ilân etti soñ qazan bulğar sibir ve hacı tarhan ulusları da öyle yaptılar qırım hanlığı uluğ ulus ve deşt i qıpçaq halefi oldı qırım hanlığı osmanlı devletiniñ vassalı iç bir vaqıt olmadı qırım ve türkiye ittifaqdaş eki devlet edi onıñnen beraber osmanlı padişaları islâm halifesi olğanı içün qırım hanlarına tesir etip olğanlar lâkin osmanlı padişaları qırım hanlarından farqlı olaraq cengiziy cengiz han nesli olmağanı içün hanlar osmanlılarğa boysunmadılar başta ortaq duşmanı olğan büyük orduğa qarşı küreşkenleri içün moskoviya qırımnıñ eñ yahşı ittifaqdaşı olğan edi soñra ise qırım ve moskoviya rusiye sıq sıq cenkleşti ukraina getmanı bogdan hmelnitskiy lehistan köral devletinen cenkleşkende inayetini sorap qırım hanına mektüp yazğan edi o zaman qırım hanı olğan iii islâm geray red etmedi islâm geraynıñ sayesinde hmelnitskiy ğalip çıqtı senesi pereyaslav radası oldı ve özü qazaqlarınıñ isteginen ukraina rusiyege qoşuldı soñra ise rusiye ve lehistan tarafından ekige bölündi feldmarşal minihniñ reberliginde rus ordusınıñ basqanından evel osmanlı padişası qırım hanı i qaplan geraynı osmanlı ordusına yardım etsin dep acemistanğa çağırdı qaplan geray padişağa rusiye ordunıñ qırımda olmağanından faydalanıp istilâ ete bilcegibi yazdı lâkin aynı zamanda islâm halifesi de olğan padişa qaplan geraynıñ acemistanğa ketmesini çoq talap etti ve qaplan geray padişanıñ teklifni qabul etmege mecbur oldı qırım hanlığını zapt etken soñ klüçevskiy karamzin solovyov kibi rus tarihçıları qırım hanlığını aydut devleti olaraq köstermek içün tarihını yañıdan yazmağa başladılar s olğan qırımtatar sürgünliginden soñ bu esnas daa intensiv oldı bu maqale ukraina terkibindeki muhtar cumhuriyet aqqındadır rusiye terkibindeki federatsiya subyekti içün qırım cumhuriyeti maqalesine baqıñız qırım muhtar cumhuriyeti qmc qırımda bulunğan ukraina içinde bir muhtar cumhuriyettir senesi rusiye tarafından alınğanına ve ondan berli de fakto idare etilgenine baqmadan dünya devletleriniñ çoqusı qırımnıñ ukrainağa ait olğanını qabul ete qırımdaki akimiyetniñ esas organları parlament yuqarı rada ve ükümet nazirler şurası qmcde prezident rütbesi yoqtır nazirler şurasınıñ reisi baş nazir ukraina prezidentinen kelişkeninen yuqarı rada tarafından tayin etile nazirler şurası da yuqarı rada tarafından teşkil etile qırım muhtar cumhuriyetiniñ esas qanunı senesi oktâbr de qmc yuqarı radasınıñ ekinci sessiyasında qabul olundı qırımtatar milliy meclisi qurultayda vekiller arasından saylanğan ve qurultaylar arasındaki devirlerde qırımtatar halqını temsil etken yuqarı vekaletli tek organdır meclis öz çalışmaları aqqında qurultayğa esap bermekte olıp qurultay qararları mezkür nizamname milletlerarası uquq normaları ve bu normalarğa uyğan ukraina qanunçılıq qararları esasında iş köre meclis nizamnamesi yapılğan deñişiklikler ve ilâveler qurultay tarafından tasdıqlana meclisniñ bulunğan yeri aqmescit şeeri faaliyetlerini teşkilâtlandırmaq içün meclis meclisniñ baş yolbaşçısı olğan organ qırımtatar milliy qurultayıdır qırımtatar milliy meclisi mecliske kişi saylana meclis toplaşuvları üç ayda bir kereden az olmayacaq şekilde ötkerilip meclis azalarınıñ den az olmağan qısmınıñ iştirak etmesinen keçerli sayıla meclis qararları toplaşuvğa iştirak etken azalarnıñ mıtlaqa ekseriyet reyi ile alına nevbetten tış meclis toplaşuvları çağırıla teftiş komissiyasınıñ azaları yerli ve regional meclislernıñ ve qırımtatarlarnıñ qırımğa qaytuvını qolaylaştırma komitetleriniñ reisleri meclis toplaşuvlarına muzakere reyi aqqınen iştirak ete bile meclis öz toplaşuvlarında teftiş komissiyası tarafından muzakere etilmesi talap etilgen meselelerni muzakere etip bu meseleler aqqında qarar almağa mecburdır meclis ve meclis bölükleriniñ faaliyetleri meclis toplaşuvları arasındaki devirlerde meclis prezidiumı tarafından idare etile qırımtatar tamğası taraq tamğadır qırımtatarlarnıñ kök tüsteki bayrağında altın renk ile bezetilgen tamğa taraq aks olunğan amma tamğa nedir ve nasıl mananı taşıy tamğanıñ peyda oluv tarihı türkiy halqlarnıñ qadimiy tarihları ile bağlıdır ta s mahmud qaşğarlınıñ eserine meşur divan ı luğat it türk adlı eserinde sülâleler ve tamğalar aqqında müim ve meraqlı malümatlar berilgen misal olaraq tek oğuz qabilesiniñ sülâlesi bar eken er birisine de öz özgünligi ve teren manası ayırılıp turğan tamğası aittir yarlıqlarnıñ binalarnıñ bayraqlarınñ ve baştaşlarnıñ üstündeki tamğalar bir sülâlege ait olğan insanlarnı birleştirici bir belgi vazifesini becermekte edi s oca ve tedqiqatçı osman aqçoqraqlı tarafından teşkil etilgen ilmiy araştırmalar neticesinde qırımda den ziyade tamğa dünya yüzüni körgen osman aqçoqraqlı böyle hususitetni qayd ete qırım hanlığınıñ sıñırlarından diger memeleketlerge eksport sıfatında işlenip çıqarılğan mallarnıñ üstüne tamğalar urula edi olarnıñ para aqqını ise hannıñ adamlarından tamğacı alğan osman aqçoqraqlınıñ fikrince rus sözü tamğa tamğacı sözlerinden kelip çıqtı zemaneviy qırımtatar bayrağındaki tamğa xv asırnıñ soñunda ve xvi asırnıñ başında tahtta bulunğan i meñli geraynıñ emri ile peyda olğan edi tamğa terazeni añdıra temsiller arasında ise teraze bu adalettir renkke kelgende ise sarı tamğa altın renkte kösterilgen altın ise bu beden ve ruh temizliginiñ timsali kök tüsü kederliktir birleşip olar yeşillik renkini meydanğa ketireler yeşil ise ömür ebediylik ve aqiqat renkidir qırımtatar tili tatar tili senelerinden evel resmiy adı bugünge qadar halq arasında qullanıla ve qırım tili olaraq da belli qırımtatarlarnıñ tilidir altay til ailesindeki türkiy tillerden biri yazı tili latin ve kiril urufatlarınıñ esasındadır sabıq şscb territoriyasındaki qırımtatarca laf etkenlerniñ umumiy sayısı tahminen biñ kişi olardan biñ kişi qırımda otura bulğaristan ve romaniyada biñge yaqın türkiyedeki qırımtatarca laf etkenlerniñ sayısı aqqında işançlı malümat yoq qırımtatarlar üç crh latn subetnik crh cyrl gruppasından er birisiniñ tatlar noğaylar ve yalıboylular öz şivesi bar bazı alimler qırım hanlığınıñ territoriyasında teşkil olğan diger milletlerniñ türkiy tillerini qırımtatar tiliniñ etnolektleri olaraq köreler bular qaray tiliniñ qırım şivesi qırımçaq ve urum tilleri qaray tiliniñ qırım variantı ve qırımçaq tili edebiy qırımtatar tilinden tek telâffüz bazı hususiyetlerinen ve ivrit alınmalarınen farqlana yuqarıda yazılğan etnolektlerge köre urum tili qırımtatar tilinden ziyade farqlana urum tilinde çoq yunan alınması ve qırımtatarcada mevcut olmağan mahsus sesler bar qaraylar qırımçaqlar ve urumlar öz tilleri mustaqil dep israr eteler qırımtatarcanıñ üç şivesi esasen orta asırlar devamında qırımnıñ türkiy tillerde laf etken ealisiniñ qıpçaq ve oğuz lehçeleri esasında şekillendi qırımtatarcanıñ şiveleri aralarında büyük farq olğanı qırımtatar halqınıñ etnogenezi mürekkep olğanınen añlatıla etnogenezde bir çoq türkiy ve türkiy olmağan halq iştirak etti qırımtatar tiliniñ zemaneviy tarihı xix asır soñunda meşur maarifçi ismail gaspralı faaliyeti ile başlandı qırım rus imperiyasi terkibine kirsetilgeninden berli qırımtatar medeniyeti bir asır tüşkün alda bulunmaqta edi gasprinskiy onıñ yañıdan yaratıluvına yardım etti aslında gasprinskiy qırımtatar edebiy tilini yarattı şu tilniñ esası yalıboylu şivesi edi adeti üzre qırımtatar tilini qıpçaq kuman gruppasına kirseteler aynı şu gruppağa qaraçay balqar qumıq ve qaray tilleri kireler faqat evel qayd etilgenine köre orta yolaq şivesi edebiy tilniñ esası qıpçaqnen oğuz tilleri arasındakidir bu sebepten böyle tasnif o qadar korrekt degil qırımtatarlar qırımlar ya da qırımlılar qırımda yaşağan bir halq qırımnıñ tamır halqı türkiy til zümresine mensüp olğan qırımtatar tilinde laf eteler esas qısmı qırımda biñge yaqın resmiy malümatı biñ resmiy degil malümatı qalğanları ise türkiyede bulğaristanda romaniyada özbekistanda rusiyede oturalar türkiyedeki qırımtatar diasporası bayağı büyüktir qırımtatarlarnıñ çoqusı musulmanlar sünniyler anefi mezebine ait olalar qırımtatarlar halq olaraq qırımda şekillendi çeşit zamanlar qırımda yaşap qırımtatar milletiniñ etnogenezinde iştirak etken esas halqlar bular tavrlar skitler sarmatlar alanlar yunanlar gotlar proto bulğarlar hazarlar peçenegler qırımtatarlar etnogenezinde ayrı yer ğarbiy qıpçaqlar xiii asırdan soñ olarnıñ öz adı tatarlar alalar rusiyede olar polovetsler olaraq ğarbiy avropada ise kumanlar olaraq belli ertiş özeni yalılarından kelip qıpçaqlar asırlardan başlap edil azaq deñizi ve qara deñiz yanlarındaki çöllerine köçip yaşap başladılar bu yerler şu zamandan berli tap xviii asırğa qadar deşt i qıpçaq qıpçaqlar çölü denile edi körünip tura ki o zamanda olar qırımğa da kirip başladılar lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenez uluğ ulus altın orda vaqtında oldı olarnıñ etnogenezde tatarlar türkiy milleti kerçekten moğol degil eñ büyük bir röl oynâdılar tamamen halq qırım hanlığı devrinde şekillendi qırımtatarlarnıñ memleketi qırım hanlığı senesinden senesine qadar yaşadı öz tarihınıñ ekseri devamında qırım hanlığı osmanlı devletine bağlı olıp onıñ ittifaqdaşı edi qırımda üküm sürgen sülâle geraylar sülâlesi edi onıñ temelcisi ilk han i hacı geray edi qırım hanlığı devri qırımtatar medeniyeti sanatı ve edebiyatı inkişafınıñ zamanı o devirdeki qırımtatar şiiriyetiniñ klassiki aşıq ümer edi diger şairlerden eñ ziyade belli olğanlar mahmud qırımlı ve ii ğazı geray han ediler o zamandan saqlanıp qalğan mimarcılıq abidelerinden eñ müimi bağçasaraydaki hansaraydır rusiye memuriyeti zulum etkenleri qırımtatarlar kütleviy tarzda osmanlı devletine esasen dobruca ve anadoluğa icret etip başlağanlarınıñ sebebi oldı icretniñ eki esas dalğası ve seneleri edi bazı malümatlarğa köre senesi icretçilerniñ sayısı qırımnıñ qırımtatar ealisiniñ qısmına yetişti icretten evel yarımadada biñge yaqın qırımtatar oturmaqta edi hanlıqnıñ ealisi ise senesine qadar tahminen million kişiden ibaret edi seneleri qırımdan biñge yaqın qırımtatar kettiler olarnıñ balalarından şimdi türkiyedeki bulğaristandaki ve romaniyadaki qırımtatar diasporası ibaret neticesinde köy hocalığı tüşkün alğa oğradı qırımnıñ çölü ise deyerli taqır oldı o zamanda qırımdan qırımtatar asılzadeleriniñ çoqusı ketti bunıñ ile beraber rusiye ükümeti metropoliya territoriyasından icretçilerni celp etmeknen qırımnı müstemleke ete bermekte edi neticesinde rusiye qırımnı anneksirlegen vaqıtta anda oturğan bir million qırımtatardan xix asır soñunda biñden az qaldı qırım bütün ealisiniñ faizidir qırımtatar medeniyetiniñ yañıdan yaratıluvı ulu maarifçi ismail gasprinskiy adınen bağlı aslında o yañı edebiy qırımtatar tilini yarattı gasprinskiy terciman adlı ilk qırımtatar gazetasını neşir etip başladı gasprinskiy pantürkizm mefküresiniñ temelcilerinden biri olaraq sayıla rusiye vatandaşlıq cenki qırımtatarlar içün ağır müsibet oldı senesindeki fevral inqilâbından soñ qırımtatar halqınıñ ilk qurultay toplanğanınen qırımnı çoq milletli mustaqil bir devlet etmege qarar çıqarıldı ilk qurultaynıñ reisi noman çelebicihannıñ şiarı böyle edi qırım qırımlılar yani qırımda yaşağan adamlar içün yani milletke baqmadan bütün yarımadanıñ ealisi közde tutula amma senesi çelebicihan yaqalanıp bolşevikler tarafından qatil etildi seneleri arasındaki açlıq neticesinde ge yaqın qırımtatar elâk oldı işğal olunğan qırımda partizanlar faaliyeti adetince üç devirge bölüne senesiniñ noyabri senesiniñ oktâbri senesiniñ noyabri senesiniñ oktâbri senesiniñ oktâbri senesiniñ apreli er devirde qırımtatarlar partizan areketinde faal tarzda iştirak ettiler noyabr de qırımda partizan bu cümleden grajdan esasen qırım sakinleri ve arbiy partizan bulunmaqta edi qırımtatarlar grajdan partizanlarnıñ tahminen qısmını teşkil ete ediler sudaq partizan otrâdı esasen qırımtatarlardan ibaret edi senesiniñ küzünde partizanlar ekseri qırımdan evakuirlendi partizan cenkiniñ ekinci devrinde qırım ormanlarında ge yaqın partizan qaldı senesiniñ ekinci yarımında partizan areketini quvetleştirmek içün qırımğa yañı kadrlar yöneldiler bu kadrlar çoqusı qırımda doğğan ediler bu cümleden çoq qırımtatar seneleri arasında partizan otrâdları yolbaşçılığınıñ yarısı qırımtatarlardan ibaret edi ablâziz osmanov seyit ali ametov cebbar kolesnikov memet moloçnikov ramazan qurtümerov seydamet islâmov osman aşırov mustafa mamutov talât tınçerov seranecin menacıyev refat mustafayev mustafa selimov izmail hayrullayev ve digerleri işğalniñ ilki kününden başlap soñki kününe qadar alman ordularına qarşı cenkleşken partizanlar arasında episi olıp kişi üç qırımtatar edi memet moloçnikov seyithalil qadıyev ve qurtseyit muratov qızıl orduda episi olıp qırımtatar edi belli qırımtatar alim ve qırımtatar milliy areketi iştirakçisi yuriy osmanov ve belli bir sovet dissident lüdmila alekseeva yazalar ki qırımtatar qızıl orduda edi partizan areketinde iştiraq etti yerastı teşkilâtılarda istiraq etti olarnıñ tetqiqatlarnıñ neticesine köre s qırımda qararnen qırımtatar yaşadı ii cian cenki cebelerinde qızıl ordu saflarında biñden ziyade qırımtatar cenkleşti beş qırımtatar petay abilov teyfuq abdul üzeir abduramanov abdureim reşidov seyitnafe seyitveliyev şuralar birliginiñ qaramanı unvanını qazandılar daa bir qırımtatar amethan sultan ise işbu unvannı eki defa qazandı eki qırımtatar seyit nebi abduramanov ve nasibulla velilâyev şüret ordeni tam kavalerleridir senesi sürgünlik yerlerinde qırımtatar cenk veteranı bu cümleden zabit ve serjant bulunmaqta edi aqmescitte qırım musulman komiteti öz işini başladı senesi sentâbr ayında alman işğalci administratsiyası komitet serlevasındaki qırım sözüni qullanmağa yasaqlağanınen komitet aqmescit musulman komiteti denilip başladı senesi onıñ adı aqmescit tatar komiteti olaraq deñiştirildi senesi komitetler faaliyeti toqtaldı başlıca komitet programmasında qırımda almaniya protektoratı altındaki qırımtatarlar devletini quruv öz parlamentinen ordusını teşkil etüv ve senesinde bolşevikler tarafından yasaqlanğan milliy fırqanıñ faaliyetini tiklev közde tutula edi senesi dekabr ayında türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ vekilleri edige qırımal ve müstecib ülküsal hitlerni qırımtatar devletini qurmağa acet olğanına qandırmaq içün berlinge keldiler lâkin olarğa red ettiler qırımtatar halqınıñ temsilcileri qızıl ordu saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı senesi mayıs künü stalin emri ile alman işğalcilerge qol tutqanınen qabaatlanğan qırımtatar halqı özbekistanğa ve qazahistan ile tacikistan qomşu rayonlarına kiçik gruppaları ise mari cumhuriyetine uralğa kostroma vilâyetine sürgün etildiler sürgün etmek içün resmiy sebep senesi qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi aytılğan sayı biñge yaqın kişi alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında politsiyada jandarmeriyada apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı senesi aprel ayındaki qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından almaniyağa evakuirlenip senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar qırımda qalğanları ise içki işler halq komissarlığı tarafından senesi aprel mayıs aylarındaki zaçistkalar devamında izar etilip vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler episi olıp senesi aprel mayıs içinde qırımda çeşit milletlerniñki tahminen kollaboratsionist izar etildi qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar senesi sürgünlik yerlerinde qırımtatar cenk veteranı bu cümleden zabit ile serjant bulunmaqta ediler işğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise elâk oldı kütleviy tarzda qırımtatarlar senesi avdet etip başladılar bugün qırımda tahminen biñ qırımtatar yaşay senesindeki bütün ukraina boyunca cedvelge aluvğa köre kişi sürgünlik yerlerinde de tahminen biñ kişi qaldı qırımtatarlarnıñ çoqusı musulmanlar sünniyler qırımtatarlar islâmğa dönüvi uzun müddetli olıp millet şekillenüvinen parallel tarzda keçmekte edi bu yoldaki ilki adım xiii asırda selcükler tarafından sudaq ve onıñ civarını basıp alğanınen tasavvuf qardaşlıqları darqaluvı edi soñki adım ise senesindeki qırımdan sürgün etilüvinden qaçınmağa istegenler qırım hristianlarınıñ kütleviy tarzda islâmğa dönüvi edi qırım ealisiniñ ekseri ise islâmğa altın ordu ve qırım hanlığı devirlerinde döndi şimdi qırımda üç yüzge yaqın musulman cemaatı bar olarnıñ ekseri qırım musulmanlarınıñ diniy idaresine birleşti anefi mezebine ait ola qırımtatar halqı üç a crh latn subetnik crh cyrl gruppadan ibarettir noğaylar çöllü qırımtatarlar tatlar dağlı qırımtatarlar ve yalıboylular yalıboylu tatarlar sürgünlikten evel tatlar dağlı qırımtatarlar dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler tatlarnıñ etnogenezi ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess bu crh latn subetnos crh cyrl şekillengeninde qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti tavrlar sarmatlar skitler alanlar gotlar rumlar çerkezler hazarlar bulğarlar peçenegler ğarbiy qıpçaqlar avropa menbalarından kumanlar rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli ve tatarlar türkiy milleti tat şivesinde em oğuz em de qıpçaq hasiyetleri mevcut bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır noğaylar çöllü qırımtatarlar çölde yaşay ediler olarnıñ etnogenezinde esasen tatarlar türkiy milleti ğarbiy qıpçaqlar kumanlar şarqiy qıpçaqlar iştirak ettiler irq ceetinden noğaylar avropalılar lâkin alâmetleri de bar noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir sürgünlikten evel yalıboylular yalıboylu tatarlar qırımnıñ cenübiy yalı boyunda yaşay ediler bu gruppa etnogenezinde rumlar gotlar ve çerkezler yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da cenevizler iştirak ettiler yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp türk tiline yaqındır işbu şivede çoq yunan ve italiyan alınmaları bardır ismail gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi qırımçaq tili öz adı türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına kire ve onıñ içün qumıq qırımtatar qaray tillerine yaqındır xix asırnıñ soñuna qadar qırımçaqlar öz tiline çağatay tili dey ediler qırımçaq tili esasen qırımda keñ tarqalğan senesi şuralar birliginde qırımçaq yaşay edi olardan qırımçaq tilini ana tili dep sayğanlar şimdi qırımçaq tili rus tilinen cetleştirilgen qırımcaq tilinde esasen cı senelerniñ ortasına qadar doğğan adamlar laf eteler qırımçaqlar cemiyetiniñ bergen malümatına köre qırımçaqlarnıñ tek ana tilinde laf ete xx asırnıñ başında aqmescitte ve qarasuvbazarda qırımçaq tilinde ders bergen başlanğıç mektep açıldı qırım mşscde sovet ükümetiniñ ilk yıllında qırımçaq balalarınıñ tuvğan tilinde tasil almaq içün başlanğıç mektepler açıldı senesinden aqmescitte çeşit yaşta olğan adamlarğa qırımçaq tilini ögretken mektep faaliyet köstermekte aramey elifbesiniñ esasında qırımçaq yazılarınıñ peyda oluvı dualarnıñ qadimiy yeudiy tilinden tercimesi lâzim olğanınen bağlı xx asırnıñ ilk yılında qırımçaq tilinden dersliklerde latin elifbesi qullanıla edi senesinden soñra latin grafikası kiril elifbesine deñiştirildi qırımçaqlar qırımçaqça esasen qırım topraqlarında yaşağan kiçik halqtır bu halqnıñ qırımda peyda oluvınıñ tarihı ve devri asırlar terenligine dala bazı alimlerniñ fikrine köre qırımçaqlar s portugaliya ve ispaniyadan quvulğan ve qırımda yerleşken yeudilerdir başta olar kefede yerleşken soñ ise qırımnıñ başqa şeerlerine köçmege başlağanlar lâkin qırımçaqlarnıñ qırımda peyda olması aqqında böyle nazariye da bellidir qırımçaqlar qırımnıñ qadimiy ealisi esasında tahminen vi viii as şekillengendir qırımçaqlar yeudi dinini küte til ve turmuşı ise türkiy halqlarnıñ tesirinde qalğan edi bundan ğayrı qırımçaqlarnıñ inançlarında da türkiy unsurlarını rastketirmek mümküm meselâ diniy metinlerde ibadetlerde ilâhnıñ adı teñri olaraq qullanıla edi qırımçaqlarnıñ cemaatları mangup çufut qale ve kezlevde buluna edi lâkin eñ büyük cemaat qarasuvbazarda qarasuv özenniñ sol yalısında edi bu yer qırımçaq tarafı adlandırılğan edi bu topraqlarğa qırımçaqlar xv a soñu xvi a başında kefe ve eski qırımdan köçken edi çar vesiqalarında qırımçaqlar adı s peyda oldı rus tili laqırdı tilinde urus tili qazaq tili olaraq da belli rusça şarqiy slavân gruppasından bir tildir rusiyeniñ resmiy tili şimdiki künde rus tili rusiyeden ğayrı bir çoq sabıq şscb memleketlerinde de qullanıla nci asırda siyasiy ceetten emiyetli tillerden birisi olaraq rusça birleşken milletlerniñ de resmiy tilidir ukrain ve belarus tilleri rusçağa eñ yaqın tillerdir ukraina ve belarusnıñ şarqiy ve cenübiy rayonlarında da rusça laf etile rus tiliniñ peyda olmasında şarqiy slavân şivesi olğan novgorod şivesiniñ büyük emiyeti olğanı sanıla rus tilinde ariflerni yımşatmaq ve qattılaştırmaq içün hususiy arifler bardır bular ve arifleridir ögüne kelgen arifniñ yımşamasına ise ögüne kelgen arifniñ qattılaşmasına yardımcı ola rus tiliniñ eñ çoq qullanılğan memleketler rusiye ukraina qazahistan ve belarustır başqa sabıq sovetler birligi memleketlerinde de laf etile sovetler birligi tarqalğanda çeşit rayonlardaki milletler öz tillerini qullanmağa siyaset keliştirseler de rusçanıñ emiyeti alâ da bitmegendir resmiy olmağan yerlerde mekteplerde rus tili ögretile rusça söyleşken israilli de bardır bular rusiyeden israilge köçken yeudilerdir rusça ariften meydanğa kelgen ve kiril elifbesiniñ rus tiline uyğunlaştırılğan türüni qullanıp yazıla santır yalpaq trapetsiya şeklinde olıp ayrı tahtaçıqlardan yapıştırılıp yapılğan alettir tsimbalnıñ bir soyu onıñ uzunlığı mm keñligi mm kenarlarınıñ qalınlığı ise mm lâkin onıñ kölemi çeşit çeşit ola bile santırnıñ kenarında rezonator teşikleri ola biri tögerek ve büyük qalğanları onıñ etrafında ufaq ufaq ola bazılarında rezonator teşikleri em ögünde em yanaşalarında ola santırnıñ telleri gruppa gruppa tarttırılıp er gruppada unison olaraq qurula tellerniñ sayısı dan kece qurulışı hromatik umumiy davuş kölemi üç oktavağa qadar santırnıñ ucları azğana töpege qayırılıp azırlanğan mahsus tayaçıqlarnen çalalar sesni yımşatmaq içün tayaçıqlarnıñ ucuna işlengen qoy terisinden parçaçıqlar sarıla çalğan vaqıtta santır ya masa üstüne qoyula ya da icracınıñ tizleri üstünde tura bu çalğı aleti de yavaş yavaş yoq olıp ketmekte saq qırımnıñ ğarbiy yalısında qara deñizden km uzaqlıqta bulunğan şeerdir belli kurort qırımnıñ paytahtı olğan aqmescit ve saq arasındaki mesafe km saq iklim ve tabiat şaraitlerinen kezlevge beñzey mında yalı boyu çöl iklimi pek qurğaqlı yımşaq qış ile avanıñ orta yıllıq arareti c yaz aylarınıñ orta arareti c qış aylarında ise ava arareti sıfırğa yaqın ola yıl devamında küneşli saatlarnıñ orta miqdarı tarihçılar şimdiki saq bulunğan topraqlarında insannıñ birinci yerleşmeleri ne zaman peyda olğanını daa tayinlemediler qırım hanlığı devrinde saq mansur sülâlesine ait olğan köy edi qırım cenki olğanda saq ve qızıl yar gölleri arasına aylar devamında aqyarnı qamaçavğa alğan koalitsiyanıñ ordusı kelip çıqtı mında senede fevralniñ başında kezlevde bulunğan duşmanlarnıñ ücüm etmesinden evel general s a hrulevniñ askerleri buluna ediler duşmanlar tarafından açılğan ateşler neticesinde saq viran olundı qırım cenkinden soñ qırımtatarlarnıñ icretiniñ ekinci dalğası yüz berdi ve qırımtatar ealisiniñ çoqluğı saqnı terk etti berbat olğan taşlanğan qasaba yavaş tiklendi senesi mında poltava guberniyasından muacirler soñra konstantiniyeden istambuldan köçip kelgen yunanlar peyda oldı saq minerallı yalı boyu çamurlarınen belli eski kurorttır mında çamur şıfahanesi suv şıfahanesi bir qaç sanatoriy bar saqnıñ tuzlu gölüniñ tübü mineral çamurnıñ qalın qatlamınen qaplandı bu çamur unikal siyrek şıfalıq hasiyetlernen ayrılmaqta şeerde qırımnıñ eñ büyük himik zavodlarından biri bar mineral çeşmeler esasında mineral suvnı çıqarğan zavod çalışa saqta qırımda ve qırım tışında belli olğan krımskaya adlı mineral suv çıqarıla şeerde demiryol vokzalı avtovokzal bar şeer yollarınıñ uzunlığı km şeerde terek ve çalılarnıñ seksenge yaqın çeşitinden ibaret olğan kurort parkı bar lesâ ukrainka ve nikolay gogol saqta tedaviylengenini hatarlatqan abideler bar beşinci kilometrde deñizcilerniñ deñiz desantınıñ qaramanlarınıñ abidesini köre bilirmiz teyfuq amit oğlu abdul ii cian cenki iştirakçi şuralar birliginiñ qaramanı mayor teyfuq abdul senesi qırımda ayuv dağ yanındaki partenit köyünde köylü qorantasında doğdı köy mektebini bitirgen soñ yaltada oqudı soñra oröl şeerindeki umumiy asker arbiy oquv mektebini muvafaqietnen bitirdi cenk yılları abdul batalyon komandiri olaraq qattı uruşlarda cesürlik erlik kösterdi çoq kere ağır yaralandı ve tedaviylengen soñ öz polkuna qaytıp uruşlarda iştirak etti ğalebe arfesinde senesi teyfuq abdul qanlı uruşta elâk oldı ilbav lvov şeerindeki şeitler qabristanında defin etildi qırımtatar halqınıñ batır cesür oğlu teyfuq abdulge senesi dekabr de şuralar birliginiñ qaramanı unvanı berildi ve altın yıldız taqdim etildi türkiy tiller şarqiy avropadan sibir ve çinniñ ğarbına qadar uzanğan bir meydanda ana tili olaraq million kişi tarafından ekinci til olaraq laf etkenler da sayılsa million kişi tarafından laf etilgen bir birlerinen yaqın aqraba olğan ve ayrı yazı tiline bölüngen bir til gruppasıdır türkiy tiller altay til ailesine aittir eñ çoq laf etilgen türkiy til türk tilidir türkiy tillerniñ müim bir hususiyeti laf etkenleriniñ uzun müddet köçebe olaraq yaşayışlığı ve bundan sebep bu tillerniñ devamlı olaraq bir birlerinden söz keçirmek imkânı olğanıdır türkiy tillerniñ çoq sayıda aynı manada qullanılğan ortaq sözlerge saip olmalarınıñ yañı sıra cümle yapıları da ep aynı qalır yalta qırımnıñ cenübiy yalı boyunda bir kurort şeeridir yalta şeerinen büyük yalta arasında farq bar qırım cumhuriyetiniñ yalta regionı büyük yalta denile bu yalta şeer şurasına boysunğan bir yer bu yer cenübiy qırımnıñ ğarbındaki forostan şarqındaki gurzufqace bulunğan de bu yerge yalta ve bir çoq qasaba mensüp şeerniñ adı yunan yalos sözünden asıl oldı tercimesi yalı yaltanıñ iklimi aq deñiz tipindedir iyülniñ orta arareti yanvarniñ orta arareti ayazlı qışlarda suvuq arktik tsiklon ya da sibir antitsiklonı kelgende araret minus derecege alçaqlaşuvınıñ ihtimalı bar senesiniñ yanvari yalta içün anomal suvuq edi ayrı künlerde köz etüv bütün tarihınıñ vaqtı içün eñ alçaq araret belgilendi gecede minus ge yaqın ve kündüz minus qar örtüsi yılda tek bir qaç kün tutula adetince yaltada dekabr bayağı issi ayrı küneşli künlerde araret ge yete bilir yanvarde ava keskin tarzda suvuqlaşa kündüz araret ge alçaqlaşa faqat adetince eñ suvuq ay fevraldir amma ge ve ondan da ziyade ava yımşamaları sıq ola qırım çölüne baqqanda yaltağa baar keç kele çünki deñiz avanı suvuta şunıñ içün fevralden berli aprel ortasınace avanıñ arareti ge yaqın yaz mayıstan berli sentâbrge qadar devam ete adetince sentâbrde ve oktâbr başında eñ yahşı ava bu mevsim qadife mevsim denile noyabrde furtunalar başlanalar lâkin ale daa suv avadan issice farqı derecege qadar yetip ola yaltanı qararnen i asırda yunanlar qurğan ediler efsanege köre furtuna devamında yolunı şaşırğan yunanlar yalını qıdırıp çoq vaqıt dolaştılar ve niayet yalını yalos yetip körgende yalığa çıqıp o yerde qurğan şeeriniñ adını yalos qoymağa qararına keldiler orta asırlar devamında şeer bizans imperiyası feodoro knyazligi ve ceneviz müstemlekeleri gotiya kapitanlığı terkiplerinde bulunır edi şu devirde o yalita ya da calita adlı olaraq malüm edi yalta aluşta ve gurzuftan farqlı olaraq iç bir vaqıt qale yahut müim arbiy tayama noqta olmadı cenkten soñ şeer kurort olaraq inkişaf olmaqta edi senesinden berli bir qaç yıl devamında yalta terkibine yaqında bulunğan ay vasıl autka ve dereköy qasabaları qoşuldılar aynı zamanda yaltadan aluşta aqmescit ve aqyarğa yolnı çoq qısqartqan yalı boyu şossesi quruldı ve aqmescitnen trolleybus qatnav yolu açılğan edi cedvelde yalta şeeri ealisiniñ sayısı onıñnen birleşken qasabalar massandra livadiya ve başqaları ealisiniñ sayısı esapqa almayıp yazılğan büyük yaltanıñ ealisi biñden biraz ziyade yaltanıñ eñ meraqlı yerleri bulardır bundan da ğayrı şimdi meskün evler ya sanatoriy korpuslarına çevirilgen bir çoq eski yazlıq ev ve usadba bar yaltada acayip massandra bağçası buluna yalta musafirhanesi yanında şeer naqliyadı şeer içindeki trolleybus marşrutları avtobuslar marşrut taksiler taksiler yunus qandım sentâbr mart belli qırımtatar şair ve yazıcı yunus qandım senesi sentâbr te taşkent vilâyetiniñ aqqurğan rayonındaki aqqurğan sovhozında dünyağa keldi senesi taşkent devlet pedagogika institutınıñ qırımtatar tili ve edebiyatı bölügini bitirdi seneleri lenin bayrağı gazetasında çalıştı senesi qırımğa köçip keldi mında o dostluq şimdi qırım ve yañı dünya gazetalarında çalıştı yunus qandım senesinden şscb yazıcıları birliginiñ azası edi seneleri qırımtatar medeniyet vaqfınıñ reisi vazifesinde bulundı seneleri kene yañı dünya gazetasında edebiyat ve tarih bölüginiñ müdiri olıp çalıştı senesi avgust ayında qandımğa ukrainada nam qazanğan sanat erbabı unvanı berildi senesi yunus qandım ukraina informatsion siyaset televideniye ve radioeşittirüvler devlet komitetiniñ aqmescitteki bütünukraina informatsiya medeniyet merkeziniñ baş muarriri ve aynı zamanda qırım devlet müendislik ve pedagogika universitetiniñ qırımtatar tili ve edebiyatı kafedrasında ocalıq yapa edi yunus qandımnıñ oquv zalında adlı birinci şiiri senesi lenin bayrağı gazetasında basıldı bundan soñ onıñ şiirleri milliy matbuatımızda sıq sıq basılıp turdılar bir sıra şiirleri senesi taşkentte çıqqan qarılğaçlar cıyıntığına kirsetildiler müellifniñ sen deñizge beñzeysiñ adlı birinci şiiriy cıyıntığı senesi dünya üzü kördi yunus qandım tercime işlerinen de ciddiy oğraştı sürgünlik devrinde bir sıra özbek qaraqalpaq rus belorus qazah ve diger halqlar şairleriniñ bu cümleden aleksandr voznesenskiyniñ rasul gamzatovnıñ o suleymanovnıñ p brovkanıñ m tanknıñ r rovşannıñ bella ahmadullinanıñ eserlerini qırımtatar tiline tercime etti qırımğa qaytıp kelgen soñ ukrain edebiyatını daa teren ögrenmege belsengen edi mıkola miroşniçenko p movçan i iov s puşik m şevçenko kibi zemaneviy ukrain şairleriniñ eserlerini qırımtatar tiline tercime etmeknen bir sırada ukrain klassik nazm eserlerini qırımtatar tiline çevirdi o taras şevçenkonıñ kavkaz ukrainada ve ukrainanıñ tışında merhum olğan yaşağan ve daa doğmağan semetdeşlerime dostane selâmım poemalarını diger bir sıra şiirlerini tercime etti onıñ tercimesindeki mezkür eserler senesi eki tilde ukrain ve qırımtatar tillerinde uzaq ve yaqın şevçenko kitabında er alğandır yunus qandım ukrain klassik nesiriniñ eñ körümli ediplerinden biri mıhaylo kotsübinskiyniñ qırım ve qırımtatarlar mevzusına ait eserlerini minareler astında şeytan şerinde taşlar üstünde qırımtatar tiline çevirdi belli yazıcı cenğız dağcınıñ olar da insan edi qorqunç yıllar yurtunı ğayıp etken adam anama mektüpler romanlarını hatıralarda cenğız dağcı yazıcınıñ kendi qaleminen hatıravlar kitabını türk tilinden qırımtatar tiline tercime etti cenğız dağcınıñ eserlerinden şiirlerinden onıñ aqqında yazılğan maqalelerden qısqa bibliografik malümatlardan ibaret hatıralarda cenğız dağcı kitabını neşir ettirdi yunus qandım bediiy yaratıcılıq tercime işlerinen bir sırada qırımtatar halqınıñ tarihı edebiyatı tilşınaslıq bibliografiya saalarında ilmiy tedqiqat işlerinen de oğraşa edi o bu saalarda onlarnen maqalelerni yazdı qurultay o nasıl olğan edi ilmiy publitsistik risaleniñ antlı şeitimiz noman çelebicihannıñ ayatı ve faalieti ögrenüv saasında alıp barğan ilmiy araştıruvlarnıñ neticesi olğan küreş meydanı otaymaz monografiyanıñ müellifidir yunus qandım senesiniñ mart de vefat etti zurna ekseriy alda zerdali ya da dut ağaçından yapılğan alettir onıñ ağızğa alınğan tarafı inceçik olsa da uc tarafı konus şekilinde keñ ola uzunlığı mm üst tarafında yedi teşik ola ve ast tarafında yuqarıdaki birinci teşikniñ qarşında bir teşik daa ola başqa halqlarnıñ zurnalarından ayırdı olaraq qırım zurnasınıñ büyük rastrubı ola zurnanıñ ses sırası bir oktava çerçivesinde diatoniktir üfürüv usulını deñiştirseñ ise sesler bir buçuq oktavağace bara zurna ekseriy alda çalğı taqımı erkânında qullanıla onıñ hususiyeti şu ki davuşı üzlüksiz ve devamlı ola ağız ise bu vaqıtta ukrain volınkasınıñ kürkü kibi kürk vazifesini icra ete zurnanıñ davuşı keskin ve şiddetli ola çufut qale tarihiy adları qırq or qırq yer cevher kermen bağçasaray yanında qadimiy şeer viranesidir qırq yerniñ ilk sakinleri alan sarmatlar mında vi asırda yaşağan ediler qaraylarnıñ yerleşkeninen qaleniñ yañı qubbeleri qurulğan ve qapıları yasalğan edi qaleniñ bulunğan yerini diqqatqa alğan i hacı geray han xv asırnıñ ortalarında qale yanında öz qonağını qurdurdı ve telükeli vaqıtlarda qalede buluna edi xv asır soñlarında çufut qale tolusınen qaraylarnıñ idaresine keçe qaleniñ soñki sakinleri onı senesi terk ettiler qalege şarq qapılarından kirgende oñ tarafta qaya içinde yağmur suvunı toplamaq içün bir havuz oyulğan bayırda yel degirmeni bulunmaqta edi yolnıñ başqa tarafında dağ ormanı içinde eski qaray mezarlığı bar qapını keçkeninen ziyaretçiler qaray şeerniñ başqa yañı qısmına kireler şimal ve cenüpten şeerni uçurımlar qaplap ala şeerde bir esas yol soqaq olıp başqa soqaqlar ona çıqa edi esas soqaqnıñ cenüp tarafında belli qaray alimi seyaatçı şarqşınas avrağam firkoviçniñ evi tura şeer küçük ve ealisiniñ sayısı çoq olğanından evler bir birine sıqıştırılıp qurula edi evlerniñ çoqu eki qatlı edi xvi asır soñunda çufut qalede biñ adam yaşay edi ve den ziyade ev bar edi qayanıñ şimal tarafında birden körülmegen bir qapıdan qoba ve qullelerge çıqıla mından qaraylar duşman ücümine qarşı ateş aça ediler orta qapıdan şeerniñ eski qısmındaki meydan acıla meydannıñ sol tarafında taş quyu oñ tarafında senesi hristian mabediniñ qalımtılarında qurulğan caminiñ yıqıntıları bar bundan soñra canike dürbesi körüle bu meydandan üç esas soqaq burunçaq şarq soqağı orta ve kenassa soqaqları uzana soqaqlarnıñ adları şartlı olaraq qoyulğan kenassa soqağında qaraylarnıñ eki ibadethanesi büyük ve kiçik kenassalar bar olar xiv ve xviii asırlarda qurulğan edi kenassa soqağı kiçik qale qapısınen bite çufut qale qoba şeerler sırasına kire yıqıntılar arasında canike hanımnıñ dürbesi yüksek tura dürbe içinde baştaşta arap yazısınen böyle sözler oyulğan bu dürbe altın ordu hanı toqtamış hannıñ qızı canike hanımnıñ dürbesi vefatı s icriy ramazan ayı canike hanım aqqında bir çoq efsane rivayetler bardır bir efsanege köre o qalede yaşap bir asker tümenniñ başında bulunıp cenk vaqtında duşman tarafından öldürilgen edi babası onıñ adına dürbe qoydurğan eken başqa rivayetke köre canike hanım onı sevgilisinen körgen babasınıñ açuvdan saqlanaraq özüni uçurımdan atqan edi böylece uçurım başında dürbe peyda olğan eken qaleniñ bu tarafından qırım tabiatınıñ acayip manzarası açıla ümer bekir oğlu ipçi edebiy taqma adı alkeday yanvar belli qırımtatar yazıcısıdır ümer ipçi senesi bağçasarayda qayışçı esnaf bekir ipçiniñ qorantasında doğdı senesi o tav dayır köy mektebine oqumağa kire soñra medresege avuşa senesinden ufadaki ğaliya medresesinde oquy ümer ipçi özüniñ ilki şiirlerini medrese evlerge baqqanda ve diger eserlerini ufada oquğan vaqtında yazdı olar eski medrese ve sohtalar ömürine bağışlanğan edi senesi qırım ocağı gazetasında ğazı mansur poeması basıldı soñundan yaş ipçiniñ yaratıcılıq diapazonı mevzular dairesi kenişledi içtimaiy fikirlerine bediiy tasavurına nazım meydanı ep tarlıq ete ve o nesirge ziyadece meyil bermege başladı onıñ bosağa adlı birinci ikâyesi derc etildi icatkârnıñ şiiriy eserleri senesi şarq qadınlığı serlevasınen çıqqan cıyıntığında ve senesi çıqqan küreş içün adlı kitabında er aldılar ikâyeler cıyıntığı ise senesi küreş adı ile neşir etildi nesir janrınıñ inkişafını ep devam ettirerek ümer ipçi otuzıncı senelerde daa bir sıra acayip ikâyeler yaza cevap küz gecesinde amo avtobusında bağçivan qartlar nefise ve diger ikâyeleri şu cümledendir aynı zamanda o nesircige daa keniş imkân bergen povest janrınıñ da inkişafına belli derecede isse qoştı onıñ senesi yaratqan tesaddüf adlı ve senesi yazğan asan adlı povestleri nesirciligimizde munasip er aldılar ümer ipçiniñ teatr sanatını ve dramaturgiyanı ileriletüvde hızmetleri ayrıca büyüktir onıñ az bir devir içinde yazğan ge yaqın pyesası qırımtatar milliy teatriniñ inkişafında büyük rol oynadı ipçiniñ şanına şan qoşqan pyesalardan faişe alim nenkecan hanım azat halq duşman şain geray pyesalarını ayrıca qayd etmek mümkün ipçiniñ qalemi ile qırımtatar tiline dünya ve rus klassikleriniñ otuzğa yaqın iri kolemli eseri tercime etildi şu cümleden vilyam şekspirniñ gamlet faciası nikolay gogolniñ ölü canlar povesti etel lilian voyniçniñ ovod mirac romanı maksim gorkiyniñ ana romanı ve diger eserler edebiyatımızğa onıñ tercimesinde kirdiler ümer ipçi senesi stalin repressiyalarına oğrap çoq yıllar lagerlerde azap çekti ve senesi yanvar de tomsk apishanesinde vefat etti ümer ipçiniñ basılğan eserleriniñ cedveli üsein şamil toqtarğazı belli qırımtatar yazıcı üsein şamil toqtarğazı senesi qırımda kökköz köyünde faqır bir köylüniñ ailesinde doğdı ana babasınıñ fuqareligi sebebinden o vaqıttaki bir çoq yoqsul balalar kibi mektepke qatnap olamadı eline tüşken kitaplarnı oqup tasil aldı biraz büyügenden soñ aqmescitteki degen oquv yurtuna kirdi onı bitirgen soñ ömrüniñ soñunace köy yerlerindeki mekteplerde ocalıq yaptı üsein şamil toqtarğazı özüniñ qısqa ömüri içinde pek çoq şiirler mollalar proyekti aqılsız noğay raimsiz balalar pyesalarını ve seadet adası povestini yazdı onıñ eserlerinde faqır fuqarelerniñ menfaatları qorçalana emekçi halq çar ükümetiniñ ve onıñ zabitleriniñ zulumına ve horluğına qarşı küreşke çağırıla baylar mırzalar ve ruhaniyler külküge alınalar demokratik oca ve şair olğan üsein şamil toqtarğazını istismarcı sınıflar özleriniñ duşmanı saya ediler mına bu baylar ve ruhaniyler senesi yazıcı daa yaşında olğanda onı kefe rayonındaki qarcibiye köyünde canavarca öldürdiler şevqiy bektöre belli qırımtatar şairidir şevqiy bektöre senesi romaniya kavaklar köyünde oca qorantasında doğdı beş yaşında ekende qorantası türkiyege ankara civarındaki qaraqaya köyüne köçti ilk tasilini köyde ve rüşdiye tasilini haymana qasabasında aldı soñra oquvını devam ettirmek içün istanbulğa kete qırımğa ilk defa sensi keldi qırımtatar folklorı ve etnografiyasınen oğraştı sensi i cian cenki başlağanda şevqiy bektöre qırımda ocalıq ete edi cenk başlamasınen irandan keçip osmanlı devletiniñ van vilâyetindeki osmanlı ordusına qoşuldı türmeden azat etilgen soñ sensinece özbekistanda yangiyolda otura türk grajdanı pasportını qaytarmaq içün moskvağa mektüpler yaza senesi dekabr künü devlet telükezizlik nazirligi hadimleri tarafından yaqalanıp bir qaç aydan telükeli şahıs qabaatınen sibirge bolşaya murta köyüne yollandı şevqiy bektöre ilk şiirlerini gençlik çağında yaza başladı senesi türk yurtu mecmuasında silem adlı şiiri neşir etile qırımğa kelgen soñ ğace quru özende şarşur adlı elyazma mecmuasını azırlap köy halqına dağıttı senesi aqmescitte ergeneqon adlı şiirler mecmuasını neşir etti senesi totayköyde onıñ tatarca sarf ve nahiv senesi aqmescitte tatar elifbesi ve de aşhabadda türkmen tiliniñ sarfı kibi kitapları neşir etildi vefatından soñ senesi türkiyede edil qızıl aqarken adınen bektöreniñ hatırlavlar kitabı basıldı çoqusı şiirleri acayip til ve bediylikle ayrılıp turalar ismail gasprinskiy gaspıralı gaspralı ulu qırımtatar mütefikkirdir ismail beyniñ soyadınıñ üç türlü variantı qullanılmaqtadır gasprinskiy gaspıralı gaspralı qırımdaki qırımtatar matbuatında onıñ soyadı gasprinskiy daa sıq ve gaspralı daa siyrek olaraq yazılğandır türkiyedeki qırımtatarca neşirlerde çoqusı vaqıt gaspıralı olaraq yazılır qırımtatar milliy meclisiniñ saytında ise olarnıñ er birinen qarşılaşmaq mümkündir lâkin gaspıralı ve gaspralı yazılışları biraz daa sıq rastkele aqmescitteki qırımtatar milliy kitaphanesi gasprinskiy adını taşıy amma bazı maqaleler o kitaphane içün de diger soyadı variantlarını qullana ismail beyniñ abidesinde resimde soyadı gasprinskiy olaraq ev müzeyi ögündeki levhalarda ise gaspralı ve gaspıralı olaraq yazılğandır ismail bey özü ise öz soyadını yani gasprinskiy olaraq yazğan edi ismail gasprinskiy senesi mart künü avcıköyde doğdı şimdiki bağçasaray rayonı vaqtı ile aqmescitte moskvada voronejde istanbulda ve pariste tasil aldı altı yıl devamında çeşit qırımtatar mekteplerinde rus tili ocası olıp çalıştı ismail gasprinskiy senesi aprel ten başlap ömrüniñ soñuna qadar terciman arada millet alem i nisvan ha ha ha alem i subyan gazetaları ve mecmualarnı neşir etti özüniñ şahsiy kündelik matbuatından ğayrı ilim ve turmuşnıñ çeşit saalarına bağışlanğan yüzlernen kitap ve risaleler basıp milliy tasiliniñ derecesini çoq kereler yükseltti şiarınen türkiy halqlarnıñ biri birine yaqınlaşuvı ve milliy medeniyetleri siyasiy añları ösüvi oğrunda büyük hızmetler yaptı medeniy içtimaiy ve siyasiy faaliyeti içün senesi ismail gasprinskiy revue du monde musulman adlı frenkçe mecmuanıñ eyyeti tarafından nobel mukâfatına taqdim etildi bediiy icadını senesi frenkistan mektüpleri dar ür rahat musulmanları afrika mektüpleri qadınlar ülkesi kibi nesir eserleri özüniñ esas qaramanları ve süjet yenelişleriniñ bir birine mantıqiy surette bağlanuvınen şartlı olaraq molla abbas roman epopeyasını teşkil eteler bu yerdeki bediy metin avtobiografik mizac taşığan elementler tarih cemiyetniñ iqtisadiy ve siyasiy qurulışı çeşit farazlar kibi şeylerni qavrap ala öz vaqtında dar ür rahat musulmanları parçası arap ve fars tillerine çevirilgendir cenkten soñ bu parça çeşit añlatmalar ve luğatlar ile yıldız mecmuası no ve qırımtatar edebiyatı qullanma dersliginde neşir olundı ismail bey gasprinskiy senesi sentâbr künü vefat etti ve bağçasaraydaki zıncırlı medrese azbarında defin olundı şamil seyit oğlu alâdin s iyül s mayıs belli qırımtatar yazıcısıdır şamil alâdin senesiniñ iyül de yalta uyezdiniñ mahuldür köyünde doğdı bağçasarayda yedi yıllıq mektepni bitirdi anda şamil o zamannıñ belli ocası yağya bayburtlıdan ders ala edebiyatqa sevgi ve aveslikni de oña şu ocası aşlay ondan soñ o aqmescitte pedagogika tehnikumını bitirdi soñra pedinstitutta oqudı soñundan iri nesirci olıp yetişken şamil alâdin edebiyatqa yaşında yani senesi ismail gasprinskiyge bağışlağan ve yaş quvet te basılğan tañ bülbüli şiirinen keldi tehnikumda oquğan şamil alâdin gazeta ve mecmualarda bir sıra şiirler bastıra onıñ bu şiirleri senesi topraq küldi kök küldi serlevasınen çıqqan birinci kitabına kirdiler bu kitapqa yaş müellifniñ dan ziyade şiiri kirgen olıp o şiirler şamil alâdin ayatnıñ passiv bir közeticisi degil de onıñ faal tasvir etici ekenini o gazeta ve mecmualarda oqup bilgen şeyleri aqqında degil de özü körgen özünde eyecan doğurğan özüni coşturğan vaqialar aqqında yazğanını köstereler ordu hızmetinden qaytıp kelgen soñ şamil alâdin aqiqiy eserler yazmaq içün çoq şey bilmek çoq ayat tecribesini elde etmek kerekligini añlap komsomol yollanmasınen orta asiyağa kete çırçıq qurucılığında ekskavatorcı olıp çalışa birinci beşyıllıqnıñ bu iri qurucılığı büyük işçi kollektivi andaki munasebetler iş protsessindeki qıyınlıqlar yaş romantik yazıcı içün kerçekten de ciddiy emek ve ayat mektebi ola bu vaqialar esasında o çoq yıllardan soñ sürgünlik devrinde eger sevseñ romanını yazacaqtır cenkten qaytıp kelgen şamil alâdin öz qorantasını özbekistanda taptı mında o biraz vaqıt yaş temaşıcılar teatriniñ direktorı vazifesinde çalıştı soñra senesinden başlap çoq yıllar devamında özbekistan yazıcıları birliginiñ apparatında edebiy konsultant mesül kâtip olıp çalıştı ekinci cian cenkiniñ iştirakçisi şamil alâdin senesi oktâbr inqilâbı ve vatandaşlar cenki vaqialarını aks ettirgen teselli povestini yazdı aynı şu devirde yazılğan çauş oğlu povesti ise yazıcınıñ ayatiy ve icadiy diapazonı daa ziyade kenişlegenini köstere senesi eger sevseñ romanı senesi ruzgârdan sallanğan fenerler romanı derc olundı şamil alâdin qırımtatar halqınıñ demokrat şairi senesi reaktsionerler tarafından vahşiane öldürilgen üsein şamil tohtarğazınıñ ayatına bağışlanğan iblisniñ ziyafetine davet povestini yazdı müellif şairniñ ömürini qandırıcı sürette ve aynı zamanda bediiy şekilde tasvir etti senesi ayrı kitap olıp çıqqan bu povest şamil alâdinniñ tarihiy vesiqalı edebiyat janrında elde etken daa bir müim icadiy muvafaqiyeti oldı böylelikle ilki nesir eserlerini cenkten evel bastırğan şamil alâdin umumen cenkten soñki qırımtatar edebiyatında iri nesirci sıfatında icat etip keldi şamil alâdin senesi vatanğa qaytıp keldi ve mında gazetalarda aktual mevzularda bir sıra publitsistik maqalelernen çıqışta bulundı edip senesi mayıs de yaşını toldurmadan vefat etti aqmescitniñ abdal mezarlığında defin etildi yazıcınıñ tarihiy vaqialarğa bağışlap yañı yazıp başlağan toğay bey romanı bitmey qaldı romannıñ baş qısmını edipniñ qızı jurnalist leylâ alâdinova azırlap yıldız mecmuasınıñ senesi inci sanında bastırdı şamil alâdinniñ yaratıcılığınıñ diapazonı ğayet keniş olıp çeşit janrlarda icat etken büyük kölemli eserler romanlar ve povestler yaratqan acayip esse ikâyeler yazğan oçerkler ve publitsistik maqalelernen muntazam surette çıqışta bulunğan zemaneviy yazıcı edi şamil aladinniñ eserlerinde rastkelgen sözlerniñ cedveli aşıq ümer qırım hanlığı zamanında icat etken efsaneleşken şahsiyet saibi bir şairdir aşıq ümerniñ ayatı kişiligi ve eserlerine dair çoq farqlı fikir ve tahminler bardır şairniñ ayatı ve yaratıcılığı aqqında qırımtatar edebiyatında senesi lenin bayrağı gazetasında birinci olıp keniş malümat bergen eşref şemi zadeniñ yazğanına köre aşıq ümer senesi qırımda kezlev şeerinde abdulla kence oğlu namında bir kürkçü esnaf ailesinde dünyağa kele bunı şair kibi satırlarnen özü de tasdıqlamaqta ana babasınıñ birden bir oğlu olğan ümer pek erke öse maalle mektebine barğan soñ aqranları arasında özüniñ şohluğı ve oynaqlığınen ayırılıp tura aşıq ümer meşur kezlev cuma cami medresesinde o devirniñ namlı şairlerinden kefeviy seit abdülkerim şerifiy kibi edebiyat ocasından ders ala özü de acayip şiirler toqumağa başlay sevimli ocası vefat etken soñ ümer medreseni taşlay ve özü yazğan şiirlerine maqamlar uydurıp saz çalaraq qavehanelerde aşıq türküleri aytıp adamlarnı eglendire sesi güzel istidatlı yaş keday aşıq ümer adınen añlatıp başlay ve onıñ bu adı ve namı az vaqıtta uzaqlarğa tarqay soñra o qırımdan çıqıp qomşu diyarlarğa kete ve ömürniñ ekseriy qısmını ğurbet illerde anadoluda rumelinde dağıstanda azerbaycanda iranda suriyede keçire böylelikle aşıq ümerniñ namı şan şüreti ve onıñ icadı qırımtatar milliy şiiriyeti çerçivesinden çıqıp yaqın şarq memleketlerinden ve hususan türkiyede ğayet büyük ürmet ve rağbet qazana atta türkler onı öz şairi olaraq tanıylar aşıq ümer özüniñ daimiy sırdaşı sazını alıp köy köyden yüre yırlay avam halqnı eglendire şiirlerinde öz duyğularını adiy halqnıñ fikirlerini olarnıñ arzu hayallarını ifade ete türkiyede fars poeziyasınıñ eñ ziyade tesiri olğan devirde yaşap icat eter eken aşıq ümer şarq nazmiyetiniñ aman aman bütün janrlarında icat ete onıñ yaratıcılığında ğazeller ve destanlar qoşmalar ve semailer murabbalar muammesler ve müseddesler müstezadlar ve müfridatlar tekerlemeler ve şiirler muammalar beyitler ve diger janrlarğa ait eserler bar şairniñ bu eserlerde akis etken esas mevzuları sevgi ve sadıqlıq eyilik ve namus insaniyetlik ve adaletlik insanğa ürmet ve meramettir onıñ yaratıcılığına eñ ziyade has çizgiler nazik liriklik misilsiz sevdalıq teren ve acayip obrazlılıq yüksek bediiyliktir aşıq ümer şairname adlı eserinde öz devriniñ den ziyade namlı şairleriniñ adlarını aña ve olarnıñ çoqusına qıymet kese bu onıñ şu zamannıñ yaqın şarq ve türkiy edebiyatını ne derece teren bilgeni ne derece keniş malümat saibi olğanından delâlettir bütün ömrüni şiir ve muzıka yaratıcılığınen keçirgen aşıq ümer iç evlenmey ve bütün ayatını bekârlıqta keçire ömürniñ soñunda o doğğan şeeri kezlevge qaytıp kele ve senesi seksen altı yaşında bu yerde vefat ete aşıq ümerniñ eserleri şiirden ibaret ayrı kitapçıq şeklinde qırımda birinci kere senesi bağçasarayda basılıp çıqtı senesi lenin bayrağı gazetasında eşref şemi zadeniñ aşıq ümer aqqında maqalesi ve onıñ bazı eserleri basıldı senesi riza fazıl taşkentte şairniñ aşıq ümer şiirler ğazeller adlı kitapnı senesi ise aşıq ümer aşıqnıñ yırları adlı ekinci kitabını bastırıp çıqardı aşıq ümerniñ icadı halqımıznıñ edebiy ve medeniy variyetidir qırımtatar orta asırlar edebiyatı tarihınıñ ruhiy cevheridir muammes aynı vezinde beşer mısralı bentlerden meydana gelen nazm şeklidir ilk bentin beş mısrası bir biriyle kafiyeli sonraki bentlerinin son bir ve ya eki mısrası ilk bent ile kafiyeli olur aaaaa bbbba ya da aaaaa bbbaa soñ bir ya da eki sıra er bentniñ soñunda aynı şeklinde tekrar etilse mütekerrir muammes tek qafiye ciyetinden ilk bent ile beñzep kelse müzdeviç muammes adını alır muammesler er bir mevzuda yazılır tek felsefiy tüşünceler ve tasavvuf mevzular ile maqtav ve sevgini ifade etken muammesler çoqtır türk edebiyatında muammes nazm şeklinen eñ çoq eser yaratqan şairler arasında mühibbi aşqı hoca neşet ve enderunlı vasıfnı köre bilemiz aşıq ümerden bir misal müseddes arapçadan altılıq aynı vezinde altışar mısralıq bentlerden meydanğa kelgen nazm şeklidir ilk bentniñ altı mısrası bir birinen qafiyeli soñraki bentlerniñ soñ bir ya da eki mısraları ilk bent ile qafiyeli olur aaaaaa bbbbba ya da aaaaaa bbbbaa soñ bir ve ya eki mısra er bir bentniñ soñunda aynı şekilde tekrar etilse mütekerrir müseddes tek qafiye ciyetinden ilk bent ile beñzeşse müzdeviç müseddes adını alır müzdeviç müseddeslerniñ edebiyatımızdaki örnekleri pek azdır müseddes daa çoq beş ile sekiz bent arasında deñişken uzunlıqlarda yazılır bunıñ yanında sekiz bentten yazılğan müseddesler de bardır müseddes farqlı mevzular boyunca yazılır faqat felsefe ve tasavvuf mevzulı müseddesler daa çoqtır müseddes murabba ve muhamesten soñra edebiyatımızdaki eñ çoq qullanılğan musammat şeklidir mürettep divanlarda eñ çoq müseddes türü bulunır türk edebiyatında eñ çoq müseddes yazğan şair şeref hanımdır soñra sırasınen şeyh ğalip ruhi cevri naili kibi şairler sayıla aşıq ümerden bir misal terkib i bent hane adı berilgen ve ğazel şeklinde qafiyelengen beyitlik şiir parçalarıdır vasta adı berilgen ve er vaqıt deñişken bir beyit ile bir birine bağlanıp meydanğa kelgen nazm şeklidir vasta beyiti er haneniñ soñunda deñişmeden tekrarlansa tercidi bent meydanğa kele bir bentniñ asıl qafiye sheması böyledir aa aa aa bb bb bb türk edebiyatında terkib i bent ile meşur olğan şairlerden birisi bu ruhidir onıñ ğazel kibi qafiyeli sekizer beyitlik on edi bentten ibaret siyasiy mevzulı ve devriniñ begenilmegen taraflarını ifade etken terkib i benti çoq meşurdır bunıñ yanında ziya paşanıñ naziresi de eñ az ruhi qadar bellidir aşıq ümerden bir misal gazeta aftada bir kere çıqa edi senesinden ise biraz vaqıt aftada eki kere çıqmağa başladı maddiy meseleleri neticesinde on yıl devamında kene de aftada tek bir kere çıqmağa mecbur edi soñra üç kere çıqa senesinden kündelik gazetası oldı yigirmi eki yıl devamında qırımtatarca ve rusça olıp eki tilde çıqqan terciman gazetası senesi inqilâbından soñ yalıñız qırımtatar tilinde çıqıp başladı senesi dekabr o vaqıtqace gazetanıñ başında aftalıq siyasiy iqtisadiy edebiy gazeta dep yazıla edi o kündelik gazetağa çevirilgenden soñ senesi sentâbr ayından tilde fikirde ve işte birlik şiarı altında çıqa başladı bu devirde ismail gasprinskiy endi gazetağa ziyadece siyasiy tüs bermege ıntıldı gazetanıñ tirajı yavaş yavaş arta edi birinci nushanıñ tirajı olsa senegece tirajı oldı senesine ise terciman gazetanıñ abunecileri bar edi bu gazeta ve onıñ naşiri qırımtatar edebiyatını aynı zamanda qırımtatar jurnalistikası ve gazetacılığını publitsistikanı inkişaf ettirüvde maarifçilikni ileriletüvde halqnıñ medeniyetini köterüvde bütün bu saalarda qalemi pişken istidatlı mütehassıslar österüvde büyükten büyük rol oynadı terciman etrafında o devirdeki qırımtatar medeniy küçleri ismail lömanov asan sabri ayvazov abdureşid mediyev osman aqçoqraqlı ali bodaninskiy üsein şamil toqtarğazı ve başqalar birleştiler ismail gasprinskiy ömrüniñ soñuna qadar yani senegece gazetada muarrirlik vazifesini becerip kelgen babasınıñ vefatından soñ muarrirlik vazifesini oğlu refat soñra ise senesiniñ oktâbrinden asan sabri ayvazov alıp bardılar terciman senesinece neşir olundı böyleliknen meşur qırımtatar gazetası yıl devamında qırımtatar halqınıñ medeniy ilerilüvine hızmet etti bu vaqıt devamında gazetanıñ nushası dünya yüzüni kördi memet nuzet tureviç asıl soyadı çelebiyev mart aydar ğazı köyü mayıs kökköz köyü qırımtatar şairi memet nuzet kezlev uyezdiniñ aydar ğazı köyünde şeyh islâm çelebiniñ qorantasında doğa özüniñ ilki tasilini köy ocapçesinden ala soñra babası şeyh islâm çelebi senesi onı kezlev medresesine yerleştire senesi bağçasaraydaki meşur zıncırlı medresege oqumağa kire memet nuzetniñ faal edebiy yaratıcılığı senesi inqilâbı devrinde başlay edebiyatşınaslıq nazariyesinde maarifçilik realizmi dep adlandırılğan yaratıcılıq usulı yani ratsionalizm didaktizm ve ahlâq tüzetüv usulınen yazılğan edebiy eserleriniñ tesiri altında icat ete memet nuzet kuybışev rayonınıñ kokluz köyünde ocalıq yapar eken ağır hastalanıp senesi mayıs te kökköz hastahanesinde vefat etti memet nuzet şiiriyetniñ çeşit janrlarında eserler yarattı satirik ve yumoristik şiirler balalar içün şiirler ahlâq ve turmuş terbiye mevzularında şiirler lirik şiirler agitatsion şiirler şiiriy pyesalar poemalar ve ilâhre şairniñ böyle satirik ve yumoristik manzumeleriniñ halq arasında eñ ziyade meşur olğanlarından noğaynıñ adağı uzun qulaq aziz ava sertiygen menden de geceñ hayır soqur közden seadet türküli namaz çoban ve eçki taqsim dersi qaydan çıqa bizniñ babaylar içki qurbanı vaaz noğaynen molla tek mağa körünme ağır ceza ve daa çoq eserlerini qayd etmek mümkün memet nuzetniñ büyük kölemli elyazmalar defteri belli şairimiz abduraman qadri zadeniñ romaniyada yaşağan qızı piraye hanımda saqlanıp qalğandır bu defterdeki bir sıra şiirlerni eşref şemi zade lenin bayrağı nıñ senesi raatlıq saifeleri nde mayıs iyun bastırğan edi şairniñ saylama eserlerniñ cıyıntığı qırımnıñ çöl ayatından aqmescitte senesi neşir etildi ayatiyat biologiya canlılarnı tedqiq etken bir ilim dalıdır ayatiyatnıñ nebatiyat botanika ayvaniyat zoologiya ve tibbiyet kibi bir çoq dalı eskidir ayatiyatçılar bütün canlılarnı bütün seyyareni qaplağan kürreviy büyüklikten üceyre ve molekulalarnı qavrağan mikroskopik büyüklikke qadar olarnı tesirlegen müim dinamik adiseler ile birlikte tedqiq etken ayatiyat ilminen oğraşqan kişilerdir bir çoq esnası terkibinde sığındırğan ayatiy esnaslardan bazıları energiya ve maddeniñ işlenmesi vucutnı oluştırğan maddelerniñ sintezlenmesi yaralarnıñ yahşılaşması ve cümle organizmniñ çoğalmasıdır ayatiyat bu qadar ziyade mevzunı öz qavramı altında toplağanı içün bir çoq dallarğa bölüngendir organizm türüne köre bu ilim dalını bölgen usul ösümliklerni tedqiq etken botanika ayvanlarnı tedqiq etken zoologiya ve soñki olaraq da mikroorganizmlerni tedqiq etken mikroayatiyatnı baş dallar olaraq ala bazı bölme usullarnı ise tedqiq etilgen organizmlerniñ derecesine köre bu talilni yapmaqtadır bu sistema ayatnıñ temel himiyasını tedqiq etken molekulalar ayatiyatnı ayatnıñ temel yapı taşları olğan üceyrelerni tedqiq etken üceyre ayatiyatını organizmlerniñ içki organlarınıñ çalışuvını tedqiq etken fiziologiyanı organizmlerniñ tış körünişlerini tedqiq etken morfologiyanı ve organizmlerniñ bir birleri ve çevre ile bağlarını tedqiq etken ekologiyanı ayatiyatnıñ baş dalları olaraq qabul ete riyaziyat matematika yapılarnıñ piçimlerini deñişimni ve uzamnı tedqiq etken ilim dalıdır riyaziyatnıñ esap arifmetika cebir algebra ve endese geometriya kibi bir çoq dalı eskidir daa umumiy tanımı ile nicelik ve zaman ile bağlı simvollarnı ya da temsili nesnelerni tedqiq ete formalist noqta i nazarına köre aksiomatik olaraq tanımlanğan abstrakt yapılarnıñ mantıq ve matematik notatsiya qullanılaraq araştırılmasıdır diger noqta i nazarlar riyaziyat felsefesinde tapılıp ola riyaziyatçılar tarafından tedqiq etilgen bazı yapılar tabiiy ilimlerden hususan fizikadan menbalanıp ola bunıñ ile birlikte riyaziyatçılar örnekniñ bazı alt saalarnı birleştirici bir umumiyleme ya da ortaq esaplar içün yararlı bir alet olğanları içün tamamen riyaziyatqa ait yapılar da tanımlar ve araştırırlar bir çoq riyaziyatçı riyaziyatnı bir ilimden çoq sanat olaraq körip araştırğanlar saalarını tek saf bir estetik itina ile tedqiq eteler riyaziyatnı ilimniñ tili olaraq elge alıp pozitiv ilim saymağan felsefeciler de bardır cengiz dağcı mart gurzuf sentâbr london belli qırımtatar yazıcısı cengiz dağcı senesi martnıñ ında yalta civarındaki gurzuf köyünde doğdı babasınıñ adı emirüsein anasınıñ adı fatma babası o yıllarda gurzufta berberlik yapa edi senesine qadar emirüsein dağcınıñ qorantası gurzufta demirlibağça maallesinde yaşadı senesi qızıltaşta ev qurmağa başladılar senelerinde evleri qurulıp bitkenge qadar qızıltaşta cengizniñ emcesi osman dağcınıñ evinde yaşadılar cengiz dağcı başlanğıç mektepni senesi qızıltaşta bitire senesiniñ baarinde babası cengizni yanına çağırtıp ala oğlannı aqmescitteki nci nümüne mektebiniñ inci b sınfına alalar cengiz senesinden oquvını ünci nümüneviy orta mektepte devam ettire bu yılları qırımda iqtisadiy vaziyet tüzelip başlay dağcılarnıñ qorantası biraz ayaqqa turğan soñ niayet qavuşalar cengizniñ qızıltaşta qalğan anası tevide ayşe timur ve halit qardaşları aqmescitke köçip keleler cengiz dağcı senesi orta mektepni bitirgen soñ qırım pedagogika institutınıñ tarih fakultetine oqumağa kire qaynaqça yunus qandım maqalesi cengiz dağcı edebiyatqa bir şair olaraq kirip kele onıñ ilk şiirleri senesi gençlik içün neşir etilgen mecmuada derc oluna senesi şu mecmuada onıñ qış ve qartanay ve eçkisi serlevalı şiirleri çıqa londonda dağcı elindeki qalemine can bağışlamağa tırışa ve senelerinde rus tilinde büyük yalan serlevalı üç perdelik pyesa yaza senesiniñ başlarında pyesanı türk tiline tercime etip varlıq neşriyatına yollay lâkin pyesa şay da dünya yüzü körmey qırımtatar tili eki elifbe qullana latin ve kiril qırımtatar latin elifbesi senesi ii qırımtatar milliy qurultayı tarafından tasdıqlandı o arif ve işaretten ibarettir â â işareti ayrı bir arif degil de ögünde turğan tutuq sesni yımşatuv işareti olaraq qullanılır bu ariflerniñ telâffuzı böyledir halqara fonetik elifbesi ipa vastasınen yazıla qırımtatar kiril elifbesi senesi sovet ükümeti tarafından tasdıqlandı senesi ii qırımtatar milliy qurultayı yañı latin elifbesi tasdıqladı amma kiril elifbesi bugünge qadar da pek sıq qullanıla şu elifbe ariften ibaret ve ayrı ariflerdir sözlerni elifbe tertibinen sıralav içün müimdir misal olaraq luğatlarda yusuf bolat aluşta taşkent belli qırımtatar yazıcısı yusuf bolat senesi aluşta şeerinde fuqare bir ailede doğdı köy mektebini bitirgenden soñ yaltadaki ocalar mektebinde oqudı qırım pedagogika institutınıñ qırımtatar tili ve edebiyatı bölümini bitirgenden soñ edebiyat saasında çalıştı senelerinde sovet edebiyatı mecmuasınıñ muarriri oldı yusuf bolatnıñ edebiy yaratıcılığı senesi başladı cenkten evel o umumen pyesalarnı yaza edi o devirde yusuf bolatnıñ bir çoq meraqlı pyesası basıldı ve sanalandı toy devam ete deñiz dalğasız olmaz soñki gece arzı qız bulardan bazıları istidatlı genç bestekârlar pyesaları içün muzıka yazdılar işlegen tişler pyesası içün asan refatov toy devam ete pyesası içün yaya şerfedinov arzı qız içün yaya şerfetdinov ile ilyas bahşış muzıka yazdı bu yıllarda edebiy mecmualarda yusuf bolatnıñ qoysuz çoban balta ve tufanda qalğan qoy sürüsi adlı ikâyeleri basıldı yusuf bolat halq qaramanı alim aydamaq aqqında alim romanını yazdı ii cian cenkinden soñ saf yürekler anife sadakât romanlarını yarattı yusuf bolatnıñ yaratıcılığında mizah eserleriniñ de ayrıca müim yeri bardır onıñ toy devam ete işlegen tişler dubaralı toy isimli komediyaları büyük ustalıqnen yazılğan yusuf bolat qısqa mizahiy ikâyeler mevzusında da usta olğan onıñ mizahiy ikâyeleri tabiatım öyle isimli kitabında toplanğan yusuf bolatnıñ ikâyeleri em münderice em til ceetinden zengin ve meraqlıdır onıñ yaratıcılığı qırımtatar edebiyatınıñ müim bir qısmını teşkil ete qırım tarihı qırım dağlarınen yalı boyunıñ eñ qadimiy ealisi tavrlar tan ziyade abide tapıldı tavrlar avropa tar yüzlü ırqına mensüpler milâttan evel iii asırda faal sürette skitlernen qarışmağa başladılar ve milâttan soñ i asırda tavroskitler olaraq belli oldılar m e milâttan evel xii viii asırlar qırımda kimmerler köçebe ayvanasravcılar yaşağan edi qırımda eki kimmer abidesi açıldı mambet eli köyünde aqmescit ve saq şeerleri arasında ve qırq işün köyünde canköy şeerinden biraz şimalde m e vii asır skitlerniñ yaqın kelüvi neticesinde kimmerlerniñ büyük bir qısımı anadoluğa çekileler m e vii iv asırlar yarımada çöllerinde avropalaşqan skitlerniñ köçebe ömür keçirgen devri m e senesi qadimiy yunanlar anadoludaki milet şeerinden keriç ve taman yarımadasına köçeler ve bosporos devletiniñ esasçısı olalar paytahtı pantikapeyon şeeri m e seneleri qara deñiz cenübiy yalısındaki herakleya şeerinden kelgen yunanlar qırımnıñ cenübiy qısımında hersonesos şeerine esas qoydılar qırımnıñ ealisi yunanlar tavrlar skitler ziraatçılıq ve bereketlik ilahisi artemiske sığınalar m e iii ii asırlar skit memleketiniñ özü özeni boylarından qırımğa avuştı neapolis şeerinde skit devleti öz paytahtınen peyda ola m e ii asır skilurnen onıñ oğlu palak yolbaşçılığı altında skitler deñiz limanları oğrunda yunan şeerlerinen cenkleşip başlaylar yunanlarnıñ tarafdarı pontos devletiniñ ükümdarı vi mitridat eupator qırımğa diofant yolbaşçılığı altında ordular yolladı diofant ordusı skit memleketini tar mar etip yunan şeerlerini pontos terkibine kirsetti m e ii i asırlar skitler qabilesine yaqın olğan sarmatlar qırımğa kireler cismaniy ceetten avropalaşqan tomalaqbaşlı qırımnıñ cenübiy ğarbiy topraqlarına yerleşeler skitlernen assimilâtsiyağa oğraylar m e senesi pontos roma imperiyası tarafından feth etildi qırım şeerleri romalılarnıñ nezareti altına keçeler romalılar haraks ay todor burnuda ve hersonesos şeerlerine yerleşeler m s milâttan soñ ii asırnıñ ekinci yarımı bosporos devleti soñki qalğan qırım skitlerinen küreşe skitler mağlübiyetke oğradılar ve yerleri bosporos roma ve sarmatlar arasında bölündi m s iii asırnıñ ortası gotlar istilâsı olar romalılarnen sarmatlarnıñ bütün müstemlekelerini hersonesostan başqa basıp alıp bosporos devletini öz nezareti altına qoyalar romalılar haraks ve hersonesosnı taşlaylar ve tamamıyle yarımadadan keteler iv asırnıñ soñu v asırnıñ başı yarımadağa hunnular ve olarnen beraber alanlar kirip keleler olar got devletini ve bosporos devletini tamamıyle yoq ettiler soñ hunnular qırımdan şimaliy yalıboyuna keteler iv v asırlar roma bizans imperiyasınıñ qırımnıñ dağlı rayonlarında iqtidarı yavaş yavaş tiklenip başladı hunnular istilâsından soñ sağ qalğan gotlar bizans iqtidarını qabul ettiler vi asırnıñ soñu türkiy qağanatnıñ orduları şarqiy qırımğa kirip vaqtınca bosporosnı basıp aldılar vi asırnıñ soñu vii asırnıñ birinci yarısı şarqiy qırım bulğar qabileleriniñ birligine kire vii asırnıñ soñunda hazarlar deyerlik bütün qırımnı zapt eteler faqat hersonesos bizans iqtidarınıñ altında qaldı ix asırnıñ soñu peçenegler hazar qağanatını darma dağın ettiler qırımğa kirdiler ve hersonesosqa ketken kervan yolunı nezaretke aldılar xi asırnıñ birinci yarısı xii asırnıñ soñu qıpçaqlar çöl tarafnı qırımnıñ cenübiy yalı boyunı ve rus tmutarakan knâzlığınıñ meydanını elde ettiler xiii asır bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe bir qısmı mustaqil gotiya prinsligi ya da teodoro prinsligi olıp ayrıldı xiii asırnıñ ncı seneleri solhat şeerinde şimdiki eski qırım buharadan çıqqanlar tarafından cami qurulğan xiv xv asırnıñ ortası cenevizler teodoro prinsliginen qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler moskva knâzlığınıñ qazan ve hacı tarhanğa yapqan ücüm etüv siyasetine qoltutaraq moskvağa bir qaç kere arbiy yürüş etti sekiz qırımtatar şuralar birliginiñ qaramanı unvanını aldı olardan amethan sultan eki defa qaraman oldı özü ya da özü suv rusiye belarus ve ukraina topraqlarınıñ bir qısmını suvlağan bir özendir ukrainanıñ esas özeni edil ve tunadan soñ avropanıñ üçünci uzun özendir km uzunlığındaki bu özen valday dağları yaylasınıñ cenübinden doğa smolensk şeerine yete belaruske kire bu memleketniñ şarqiy qısmından keçip ukrainağa yete soldan desna özeninen birleşken kıyivden keçe daa soñra özü yaylasını bir egri sızıp dolaşa ve yalı tiliniñ qısmen qapatqanı bir liman meydanğa ketirerek adesniñ şarqından qara deñizge töküle özü volın kütlesiniñ sert qayalıqlarında meydanğa kelgen bir diyarnı aşa özenniñ rejimi şarqiy avropa aqar suvlarınıñ rejimindendir qışnıñ ayazı sebebinen suvları azlaşır baarde büyük bir artım köstere yaznıñ ise sıq buharlaşma sebebi ile suvları azlaşır müim bir gidroelektrik menbasıdır eñ müim qolları berezina km pripât km teteriv km ingulets km desna km psel km özenleri eşref abduraman oğlu şemi zade iyün mart belli şairdir eşref şemi zade iyün kezlev şeerinde halq ocası qorantasında doğdı rüşdiye mektebini bitirgen soñ o aqmescitke barıp andaki sovet fırqa mektebine oqumağa kire soñ kezlev civarındaki atay köy şurasında oquv evi müdiri olaraq çalışıp başladı eşref şemi zade senesi mart de moskvada ağır hastalıqtan vefat etti özüniñ vasiyeti yerine ketirelerek qorantası ve dostlarınıñ ğayreti ile qırımğa ketirilip islâm terek rayonında eski qırımğa yaqın aqçora köyüniñ mezarlığında defin etildi eşref şemi zadeniñ birinci şiirleri senesi matbuatta basılıp başladı şairniñ seneleri yazılğan aqşam deñiz yalısında yırlarım şaylı qız arıqbaş eteginde asret kibi şiirleri gençlikke bağışlana şair aynı zamanda tercime işinen oğraştı vilyam şekspirniñ on ekinci gece faciasını aleksandr puşkinniñ mihail lermontovnıñ nizamiyniñ ve digerlerniñ eserlerini tercime etti sürgünlik devrinde seneleri edipniñ yaratıcılığı küçlü bir aqıntı olaraq inkişaf etti senesi onıñ qaval adlı birinci şiirler cıyıntığı çıqtı toğan qaya şiirler ve poemalar adlı cıyıntıqlarındaki şiiriy eserleri cenkten soñki qırımtatar şiiriyetinde yañı burulış nümüneleri oldılar onıñ programmanı oquğanda çolpanğa doğru yol berme emeksever mağrur halqım ve daa çoq şiirleri bunıñ kibi de qırqlama adını alğan qırq dane sekizligi şairniñ yüreginden qaynap çıqqan inci daneleridir şairniñ eñ belli eserlerinden biri közyaş divar destanıdır bundan da ğayrı ömür ve yaratıcılıq halq hızmetinde adlı maqaleler cıyıntıqları basılıp çıqtı qırımtatar halqınıñ sürgünligi senesi mayıs künü olğan qırımtatarlarnıñ soyqırımı qırımtatar halqınıñ vatandan bütünley sürgün etilgeniniñ esas sebepleri rusiye devletiniñ qırım hanlığına nisbeten mürekkep munasebetlerinden başlana sabıq altın ordunıñ topraqlarına köz atqan rusiye qazan hacı tarhan sibir hanlıqlarını noğay ordusını ta xvi asırda zapt etti niayet xviii asırnıñ soñunda rusiye imperiyası qırım hanlığını da basıp almağa muvafaq oldı çar ükümeti qırımnıñ tamır halqını yarımadadan bütünley sürip çıqarmaq siyasetini defalarca ömürge keçirmege ıntıldı lâkin eñ soñu halqnı qırımdan yavaş yavaş sıqıp çıqarmaq qararına keldi işte böyle etip qırımtatar halqınıñ taqdirine qara asır peyda ola ki şu yüz yıl devamında halqnıñ sayısı kere eksile çar ükümetiniñ yıqıluvı ve qırımda sovet akimiyetiniñ tizilüvi vaziyetni deñiştirmedi aksine arbiy areketler mallarnı tutıp aluvlar prodrazvörstka seneleriniñ açlığı kolhozlaştıruv siyasiy repressiyalar rusiyeden ve ukrainadan pek çoq adamlarnıñ qırımğa ketirilip yerleştirilüvi bütün bular qırımtatar halqınıñ uquqsızlığını daa ziyade fenalaştırdı ve onıñ sayısınıñ ket kete eksilmesiniñ sebebi oldı bu ğayeni ömürge keçirmek içün şscbnen almaniya arasında cenk başlağanı imkân doğurdı qırımnıñ mudafaasındaki muvafaqiyetsizlik o senesiniñ küzünde endi bütünley almanlar tarafından işğal etilgen edi partizan areketindeki yañlışlıqlar qırımnıñ rus ealisi tarafından yat halqlarğa nisbeten adeti üzere işançsızlığı şübeli baquvı bütün bular güya qırımtatarlar bir qalmay alman işğalcilerine berildiler olarğa hızmet ettiler degen sahte yalan fikirniñ doğmasına yardım ettiler qırımda partizan areketiniñ reberleri aleksey mokrousov ve a martınov senesi iyül ayında memleketniñ yolbaşçılığına dağ ve dağ yanı rayonlarında yaşağan qırımtatarlarnıñ ekseriyeti faşistlerge berildiler degen yalan iftira tolu mektüp ile muracaatta bulundılar aprel ayında ve soñra mayısnıñ başında acele surette qırımtatarlar eki kere esapqa alınalar mayıs da iç bir şeyden şübelenmegen bir çoq dağ ve dağ yanı rayonlarında köylerniñ adamlarını yollarnı tamir işine aydadılar ve olarnı anda bir afta çalıştırdılar mayıs de ise olarnı qorantalarınen köyü köyü ile tuvğan yurtlarından şu yollarnen aydap alıp kettiler sürgünlik arfesinde yani aprelde ve mayısnıñ birinci yarısında qırımtatarlar arasında bütün erkeklerni trud armiya ğa aluv kampaniyası ötkerildi soñundan añlaşılğanına köre bunıñ sebebi sürgünlik operatsiyasını ötkergende olarğa qarşılıq adam olmaması közde tutulğan trud armiya ğa alınğan biñlernen adamlar esasen rusiyeniñ şimalinde uralda ve diger yerlerindeki lagerlerge qazahistanğa yollanğanlar olarnı esasen yol yapıcılığında zavodlar qurucılığında dağ işlerinde çalıştırğanlar ve olarğa pek qılınğanlar eger senesi cenk başlağanınen yapılğan umumiy mobilizatsiya qırımtatar qorantalarını olarnıñ esas tayançı olğan erkeksiz qaldırğan olsa alman işğali olarnıñ maddiy temelini bozğan olsa trud armiya siyrek de olsa qorantalarda qalğan erkeklerni ve ösmürlerni yığıştırıp aldı ki üzere çoq balalı olğan qırımtatar qorantaları bir derece olsa da olarğa bazana ediler şunıñ içün evlerinden yarı aç yarı çıplaq aydalıp çıqarılğan qorantalar bu ceryanğa bu faciağa endi zayıflanğan çaresizlengen iqtisadiy ve ruhiy ceetten sıqıştırılğan alda taşlandılar ve sürgünlikniñ birinci yılları halqnıñ soñ derece qırılğanınıñ sebeplerinden biri de budır sürgün etilgen qırımtatarlar baracaq cumhuriyetlerde olarnı qabul etmege belli bir azırlıq körülmekte edi meselâ beriya özbekistan yolbaşçılarından özbekistan şscde sürgün etilgenlerni qabul etmek ve olarnı yerleştirmek içün azırlıq işleri esasen bitirildi degen esabat aldı bu facialı künni körgenlerden biri şöyle dey ebet bütün bu adiseler aynı bir vaqıtta bütün qırımda olğandır bütün bu operatsiya qırımda mayıs künü saat da bitirildi qırımtatarlarnen rıqma rıq olğan mal vagonlarından ibaret eşelon şarqqa orta asiyağa ve uralğa yollanıldı evden çıqarılğanda yaşında olğan paşa halid adamlarnı nasıl yönetilgenini şöyle hatırlay iihkniñ esabatına köre qırımdan qırımtatar çıqarılğan kommunistik fırqa organlarınıñ esabına köre ise adam böyle etip nasıl planlaştırılğan olsa oyle de biñ qırımtatar qorantası qırımdan sürgün etildi cenk bitken soñ o qorantalarğa ordudan boşağan sabıq askerler ve başqa cumhuriyetlerde yaşağan qırımtatarlar yollandı sürgünlikten soñ sovet ükümetinden tarafından qırımtatarlar halqqa qarşı büyük propaganda kampanyası başlandı zemaneviy rusiyede ve qırımda bu esnas bügün da devam ette aşağıdaki propagandacılar bu esnasta iştiraq ettiler ve eteler islâm islâmiyet ya da musulmanlıq el islm tek bir tañrını qabul etken semaviy dinlerniñ soñkisi üç cian dinleriniñ birisidir hristianlıqtan soñ dünyanıñ eñ tarqalğan ekinci dinidir islâm dini bu dinniñ peyğamberi muhammed vastasınen vii asırda yayılmağa başladı islâm dinine inanğan adamlarğa mümin islâm dininiñ emirlerine boysunmağa tırışqan adamlarğa musulman deyler musulmanlar islâmnıñ muqaddes kitabı qurannı teşkil etken sureler cebrail adlı melek vastasınen sözlü olaraq muhammed peyğamberge vahiy etilgenine endirilgenine inana musulmanlarnıñ eñ büyük eki aqımı sünniylik ve şiiyliktir bulardan ğayrı uquq itiqat kibi çeşit kategoriyalarda bir çoq fikriy ceryan ve mezhep bardır islâm dininiñ temelinde bütün büyük mezhepleriniñ qabul etken tevhit esası tura ki bu añlam tek allahnıñ barlığı ve birligine inanmaq manasına kele islâm peyğamberi muhammed islâm dinini yayğan esnada islâm devletini de qurdı daa soñra bu islâm devleti mühtelif hanedanlar tarafından uzun bir vaqıt devamında idare etilgen bu devletlerniñ başlıqları halife unvanını taşığan ediler çeşit bölgelerde yaşağan halqlar islâmnı qabul etmege başlağandan soñ mühtelif ve yañı musulman devletleri de peyda oldı islâm sözü arap tilindeki crh latn s l m crh cyrl tamırından kele bu tamır da barışıqlıq sulh tınçlıq amanlıq bütünlik sağlamlıq sağlıq manalarını ifade ete bunen beraber bu sade tamırdan yapılğan esleme fiili teslim olmaq boysunmaq manalarına kele bu fiilniñ masdarı isimfiili islâm olıp teslimiyet boysunuv manalarını ifade ete musulman ise teslim olğan boysunğan demektir musulman tek bir tañrı olğanı qabul etilgen allahqa teslim ola oña boysuna islâm dinine mensüp adamlarnı adlandırmaq içün qullanılğan mümin sözü kesen kes inanğan manasına kele islâm dininiñ emir etkeni yapılmasını farz kerekli qılğanı qulluqlarnıñ bütünidir islâm dini muqaddes kitabı olğan quran ı kerimde farz olaraq emir etilgen er ibadet ve areketniñ yapılması inanğanlarğa şarttır çağatay tili öz adı cağatay tarihiy türkiy bir tildir orta asiyada türkiy yazı tiliniñ inkişaf etilmesindeki üçünci devirni teşkil ete çağatay tili yalıñız orta asiya türkiy devletlerinde yazı ve diplomatiyası tili olaraq qullanılmağa qalmağan rusiyede oğuzlar qayılar tışındaki musulman türkler arasında da xix asırğa qadar qullanılğandır harezm türkiy tiliniñ devamı olaraq timurlılar devrinde peyda olğandır çağatayca yazılğan eserlerniñ aman aman episi arap arifleri ile bunıñnen birlikte uyğur ariflerinen bazı çağatayca metinler de rastkele çağatay tilinde orta asiyada türkiy yazı tilini ögündeki devirlerindeki bazı fonetik ve morfologik birimlerni farqlılaşqanı diqqatnı çeke meselâ ilk ecada e i deñişmesi keç kiç keç men min men kibi e ö deñişmesi erük örük erik teşüt töşük teşik kibi tutuq sesleri ekizlemey yiti yitti yedi qatıq qattıq qattı bütün türkiy tillerde olğanı kibi çağatay tilinde de yalın mürekkep ve örmek cümle yapıları qullanıla çağataycada islâm medeniyeti tesiri de körüne arapça hususan farsça bir çoq söz ve tamlama olduqça çoqtır çağatay tili yerini bugün şimdiki özbekçege qaldırdı ğağauz tili öz adı gagauz dili çoqusı moldovadaki ğağauz yeri muhtar regionında yaşağan ğağauzlarnıñ tili qararnen kişi tarafından laf etile ğağauz tili oğuz gruppasına ait türkiy tildir qomşu tillerden çoq söz alınğanına baqmadan bir qırımtatar yalıboylu ile ğağauz qolayca añlaşır eskiden ğağauz tili yunan elifbesinen yazılğan edi amma senesi kiril elifbesi qullanılıp başlağanda yunan elifbesinden vazgeçken ıncı senelerde ğağauzlarğa muhtariyet berilgenden soñ türk elifbesiniñ esasında şekillendirilgen bir elifbe meydanğa ketirildi ve bugünge qadar qullanıla türk elifbesinden farqlı olaraq ğağauz elifbesinde ve arifleri bar ğağauz yazı tili türkiyede halq arasında laf etilgen türkçeniñ yazığa tökülgen şeklidir denile türkçe ğ arfiniñ yerine çoq sözlerde sozuq arifler çift yazılaraq ğ sesi qazandırılır çoqluq ad yapımlarında çoqluq affiksi qırımtatar tilindeki kibi ler lar dır amma qazan tatar tilindeki kibi sözniñ soñki arfi m ya da n olsa çoqluq affiksindeki l arfi yerinde n ola özbek tili öz adı o zbek tili türkiy tillerden qarluq gruppasına ait bir til özbekistannıñ bir resmiy til olıp bütün orta asiyada laf etilgen türkiy til ailesiniñ nci büyük vekilidir şimal ve cenüp şiveleri olmaq üzere eki şivesi bar şimal şivesi ğa yaqın bir toplulıq tarafından özbekistanda cenüp şivesi ise tahminen nufuslı bir azlıq tarafından afğanistanda laf etile özbek tili uyğur tiline yaqın tildir özbek tili türkistan coğrafiyasında özbekistan tışında yayılğan olğan özbekler arasında qırğızistan qazahistan tacikistan afğanistan türkmenistanda de qullanıla söz mevzusı bazı regionlarda regionnıñ resmiy tilinden de çoq qullanıla barcha odamlar erkin qadr qimmat va huquqlarda teng bo lib tug iladilar ular aql va vijdon sohibidirlar va bir birlari bilan birodarlarcha muomala qilishlari zarur bütün insanlar ür sayğı ve uquqlar itibarı ile musaviy doğalar aqıl ve vicdanğa saipler ve bir birlerine qarşı ağa qardaşlıq fikirnen areket etmelidirler uyğur tili öz adı uyghur tili şarqiy türkistandaki uyğur halqı tarafından laf etilgen qarluq gruppadan bir türkiy tildir uyğur tilinde sozuq tutuq sesi bar uyğur tilinde eki çeşit e sesi bardır bulardan e qırımtatar tilindekinden daa açıq ise daa qapalı telâffuz etilir qalın olğan q ve gh sesleri yanında i ler ı olaraq oqulalar diger yerlerde ise i oqulğanı qabul etilir q ve gh sesleri qırımtatar tilindekinden daa qalındır bu sesler ğırtlağa daa yaqın olaraq telâffuz etilir x sesi qattı olaraq telâffuz etilgen bir ğırtlaq sesidir ng qırımtatar ñ ge yaqındır uyğurca çinde million kişi tarafından çoqusı uzaq ğarb şincañ uyğur muhtar rayonında laf eteler uyğurca ayrıca kişi tarafından qazahistanda laf eteler ve afğanistan arnavutlıq avstraliya belçika kanada almaniya indoneziya qırğızistan moğolistan pakistan saudiy arabistan isveçiya tayvan tacikistan türkiye büyük britaniya aqş ve özbekistanda uyğur cemaatları bardır uyğurca x asırdan berli arap elifbesinen yazılmaqta yılları arasında çin ükümetiniñ azırlatqan yengi yezik degen uyğur latin elifbesi ile yazılğan faqat soñra uyğur sesleri köstergen tamamlayıcı işaretler ile arap elifbesine qayttı nci senelerden berli yañı uyğur latin yziqi degen bir urufat qullanılıp başladı aşağıdaki cedvel arap ve latin afileriniñ bir teñeştirilüvidir uyğur kiril elifbesi tamamlayıcı olaraq eki arif saiptir ki bular eki sesniñ kombinatsiyasıdır bular aşağıda arap ve latin arifleriniñ tıpqıdaşı ile kösterilgen hemme adem zatidinla erkin izzet hörmet e hoquqta babbaraer bolup tughulghan ular eqilghe e ijdangha ige hemde bir birige qrindashliq munasiitige xash rox bilen mu amile qilishi krek hemme adem zatidinla erkin izzet hörmet ve hoquqta babbaraver bolup tuğulğan ular eqilğe ve vijdanğa ige hemde bir birige qerindaşliq munasivitige haş roh bilen mu amile qilişi kerek bütün insanlar ür sayğı ve uquqlar itibarı ile musaviy doğalar aqıl ve vicdanğa saipler ve bir birlerine qarşı ağa qardaşlıq fikirnen areket etmelidirler albat bağçasaray rayonında belbek özeniniñ eki tarafında bulunğan bir qasabadır albat köyü belbek vadiysiniñ eñ dülber eñ bereketli ve eñ qadimiy köylerinden biridir yaz qış gürlep aqıp turğan nomay suvlu belbek onıñnen yan yanaşa sozulıp boyka dağınıñ qırlarına tırmaşıp ketken bağçasaray yalta yolu bu vadiy ealisiniñ maddiy ve medeniy ayatına hızmet ete albatnı şimal şarqiy taraftan quçaqlap alğan aqçil yeşil kermençik qırları onı sırttan esken hışımlı suvuq yellerden saqlay cenüp ğarptan köterilip turğan tutaş emen dağları yazda öz serin yellerinen ohşay qışta ise ğarptan esken suvuq ruzgârdan qorçalay bu vadiyniñ hususan albat köyüniñ bu şartlar üzre asıl olğan tabiiy yımşaq iklimi köy hocalığı içün pek kelişiklidir atiqiyat arheologiya qazıntıları ve diger tarihiy materiallar ve faktlarğa esaslanıp söyleycek olsaq belbek vadiysiniñ köyleri çoq eski zamanlardan biñ yıldan berli insanlar yaşap kelgen yerlerdir ix xv asırlarda albat köyü merkezi doros şimdiki mangup olğan ortodoks hristian yepiskoplığı gotiya teodoro prinsligine kire edi ealisi tavr kimmer skit sarmat alan got becenek qıpçaq kibi yerlilerden ibaret bu prinslikte yunan dini ve medeniyeti tesirinde qalğan prinsler üküm sürdiler hanlıq devrinde belbek boyunıñ diger köylüleri kibi albatlılar da maddiy ve maneviy ceetten yükseldiler özleriniñ eñ yahşı mahsullarını taze yemiş yemiş qurusı ceviz fındıq bekmez ve şaraplarından ğayrı bal balavuz kürkçilik mallarını hanlıqnıñ uzaq bazarlarına çıqarıp elverişli fiyatlarnen sata bildiler bu şaraitler olardan ğayrı han içün de çoq faydalı edi qırım rusiyeniñ qoluna keçken soñ hanlıqnıñ diger ülkelerindeki kibi albatlılar da büyük tüşkünlikke oğaradılar albat köylüleriniñ dedelerine mensüp olğan dağı taşı eñ bereketli topraqları rus seraskerleriniñ yağmacılar ordusı subaylarınıñ qoluna keçti potineoti kohendorfer svitsın kibi qaniçiciler yerli halqqa ayvanlarına otlaq bir yaqta tursun ölüsini kömmege yer qaldırmadılar faqat bir svitsın desâtina topraqnı öz mülkü olaraq resmiyleştirdi bu topraqlarda qırımtatar köylülerini ırğat çalıştırdı pek çoq albatlılar bu aqaret ve horluqlarğa çıdamay icret etip başladılar bir vaqıtlarda can yaşağan köyde senesine kelgende episi olıp can qaldı çar rusiyesiniñ müstemlekesine çevirilgen qırımda yerli halqnıñ vaziyeti pek ağır oldı topraqsız kalğan köylüler dağ derelerni eşip tegizlep çayırlar yaptılar dağlar töpesinden qayalar astından qazıp qarmalap suv taptı bağ bağçalar yetiştirdiler albatta öz emegi becerikligi neticesinde allı taqatlı adamlar peyda olmağa başladı meselâ albatta alâdin bay qubedin efendi ve digerleri kelmeşek pomeşçiklerniñ qolundaki baba dede topraqlarımızdan bir qısmını büyük paralarğa satın aldılar içinde bağça bağ yetiştirdi evler yaptılar bu devirlerde qaralez volostına baqqan albat köyünde qoranta yaşay edi ealisi candan ibaret albatta mektep cami kilse yerde tükkan degirmen ve apteka bar edi albatlılar faetoncılıq yapmağa güzel atlar baqıp dervizalarda at çapmağa yarışlaşmağa sevgen ğururlı insanlar olğanlar evelde boruq tarla dep añılğan yerlerde eki yılda bir derviza ola edi albatlılar içün qara künlerden daa biri olğan senelerinde keçken aqyar cenkidir bu cenkte iştiraq etken frenki ordusınıñ bir qısımı albat qasabasında qamaçavda qaldı aşsız küz başından alqada qalğan çoq sayılı askerler albat halqınıñ var variyetini talap aldılar köpek mışıqlarına qadar soyıp aşadılar bu vaqıtta dep yaza öz hatralarında sağ qalgan bir frenk askeri köpür artı maallede bütün köy boyunca bir qartta bir köpeçik qalğan eken onı da tutıp soyup aşadıq albatlılar evel ezelden avcılıq etken silâ tutmağa bilgen insanlardır bu köyde arbiy sanat erkek kişi içün şan şüret dep bilingen birinci cian cenkinde eki yüzden ziyade albatlı iştirak etip olardan adam elâq oldı senesi noman çelebicihan ve cafer seydamet kibi milliy reberlerimizniñ teşebbüsinen cebeden qaytıp milliy eskadron polkunı teşkil etkenlerniñ safında atlı asker albatlılar edi halqımıznıñ senesi noyabrde çağırılğan qurultayına albatlılar özleriniñ eki vekilini yolladılar senesi qurultay atlı askerlerinen aqyar deñizcileri arasındaki çarpışmalardan soñ nefretlengen aydutlar belbek boyu köylerine hususan albatlılarğa pek qılındılar eskadron izleymiz dep evlerni tinte ev ayvanlarından ne körse alıp kete qadın qızlarımızğa qaşana ediler bu zulumğa çıdamağan albat otarçıq yaşları birleşip nevbetnen köylerini bu basqıncılardan qoçalay ediler albat köyü seneleri kere qızıllar beyazlar interventler arasında qoldan qolğa keçti episiniñ maqsadı talamaq edi senesi qırımdan çıqıp qaçmaqta olğan almaniya askerleri belbek boyu köylerinden olarnı ades şeerine qadar alıp barmaq içün at araba aldılar bu sıradan eki atlı araba albattan ketti bu adamlar nemselerni adeske qadar alıp bardılar lâkin opar arabalarnı boşatıp adamparnı qaytarmadılar pek çoqları at arabalarını bıraqıp yayav calpı qaytmağa mecbur oldılar bir qısımı yolda belgisiz yoq oldı ekinci cian cenkiniñ birinci kününden yüzlernen albatlılar orduğa çağırıldı cebede cebe artında partizan otrâdları saflarında gizli teşkilâtlarda küreşerek daa tam olmağan malümatlarğa köre albat köyü sakinlerinden adam elâk oldı albat köyünden a ametov s yunusov s cemilev a halilov kibi onlarnen devlet maarif cemaat erbapları m qurtseitov ş amet m mustafayev c qurtmollayev y teyfuq kibi yüzlernen cesür cenkçiler cesür deñizci jurnalist partizan acayip şair ve nesirci seyitümer emin cenkçi ve körümli bala şairi zeytulla ğaniyev albat köyünde doğup ösken oqup büyügen vatanperverlerdir aqsız qurbannıñ biri de okkupatsiya vaqtında özüni bir derece tutqan birligini ve dostluğını saqlaya bilgen albat cemaatı oldı bugün albat qasabasında yaşağan qırımtatarlarnıñ sayısı adam qoranta cemaatnıñ meclisi camisi mollası din cemiyeti bar ana tilinde sınıflar açmaq tedarigindeler eski ve yañı albatlılar yañı birden bir cemaat qurmaq arfesindeler remzi burnaş belli qırımtatar şairi o köy mektebinden soñ aqmescitte nci orta mektebte oqudı o devirde şair ibraim bahşış orta mektepniñ yanında edebiyat tögeregi teşkil etip istidatlı yaşlarnı anda celp etip egitime başlağan edi remzi şu tögerekniñ ilki iştirakçilerinden biri oldı birazdan soñ köydeşi cafer ğafar ve ğafar bulğanaqlınen yaqın munasebette bulundı olar remzige yaratıcılıqnıñ sırlarını ögrettiler orta mektepni bitirgen soñ yaltadaki ocalar tehnik mektebine kirdi niayet senesi yaş leninciler mecmuasında ilki şiirleri basılıp çıqtılar senesi qızıl qırım gazetasında yaş şairniñ vıborg sovet şeeri soldat yırı kibi şiirleri derc olındı senesinde almanlarnıñ qırımnı işğalinden soñ almanlarğa qarşı uruşmalara qatıldı çatışuvlarnıñ birinde yaralandı leningrad hastanesinde tedaviylengen soñ kene cebege qayttı şair ekinci cian cenkinde şscb içüñ bu qadar uruşmasına rağmen qırımtatarlarnıñ oğrağanı fena aqıbetten qurtulamadı o da halqınen sürgünlikke oğradı sürgünde namangan vilâyetiniñ hagulabad qasabasında bulunğan nci mektepte kene özüniñ sevimli işini ocalıqı yapmağa devam etti talebelerge rus tili ve edebiyatı dersi berdi seneleri öz bilgisini terenleştirüv maqsadıneñ saratov universitetiniñ filologiya fakultetinde oqudı remzi burnaş senesi qızçığı altı yaşında ekende apansızdan vefat etti amza ablayev mayıs sentâbr milliy arekette çoq yıl sıldırğı bir fikrinen yaşağan ve areket etken eñ iradeli iştirakçilerden biridir o ncı yıllarnıñ ekinci yarısında endi kommunistik fırqa azası ve oca olaraq işlegen bir devirde halq areketine qoşuldı tez vaqıtta özü yaşağan yangiyul şeeri ve onıñ etrafındaki qasabalarda semetdeşlerimiz arasında teşebbüsçiler gruppasını teşkil etti o bütün ittifaq merkeziy gruppa vekilleri arasında eñ işançlı iştirakçilerden biri edi amza oca senesiniñ mayıs sinde aluşta rayonınıñ körbekül köyünde doğdı bu qırımda bolşeviklerniñ öz akimiyetini tiklegen devir edi aradan çoq keçmey kozboyama köylülerni aldamaq içün ortağa sürülgen yañı iqtisadiy politika devri de bite bu arada öz işbirligi ve becerikligi neticesinde biraz belini doğrultqan kendi emegile eki at bir sığır saibi olğan köylülerge qarşı qırğınlıq başlandı köyde birine kulak digerine ise kulak quyruğı dep mal mülküni tutıp alıp köyden quvalap başlaylar amza ocanıñ babası da senesine babasından qalğan çeyrek ektar bağnı özü işlegen endi at araba peyda etken bir insan edi şunıñ içün de köyni kulaklardan temizlev areketi ötkerilgende amza ocanıñ babasıda kulaklar cedveline tüşti lâkin amza ocanıñ babasınıñ bütün qabaatı baylıqta degil de satıp savunıp yaqında at araba peyda etkeninde kommunağa kirmeyip öz ocalığını özü idare etmek istegeninden edi becerikli bir kişi olğan abla senesiniñ küzünde ondan biraz vaqıt özbekistanğa sürgün etilgen köydeşlerinen bağlandı senesiniñ küzünde ise köyden aqsız çığarılğan bunıñ qoranta azalarını özbekistanda qavunçı qasabasında topladı körbekülde yaqub eniştesiniñ ailesinle qalğan amza da qavunçıdaki ailesini bu sene kelip tapa amza mında senesi orta mektepni bitire lâkin bu mektepni bitirgen künü aliy oquv yurtuna oqumağa degil de sovet ordusuna mecburiy hızmetke çağırıldı seneleri üç yıl devamında ekinci cian cenkiniñ eñ şiddetli cenk meydanlarında top nişanı mergini topçular komandanı olaraq mesül noqtalarda bulındı altı kere yaralandı ana babası yılları arasında eki kere onıñ qattı uruşlarda elâk olğanı aqqında qara qağıt aldılar taşkent samarqand yolu üstündeki qavunçlı qasabası cenk vaqtında bu yerge yerleşkenler ve sürgün etilgenler esabında ealisi ve sanayı qurucılığı ceetinden tez östi nci yıllarnıñ başlarında şeer derecesine köterilip yangiyul adını aldı şeerniñ özünde ve etrafındaki qasabalarda pek çoq qırımtatar yaşay edi senesiniñ küzünde olarnıñ arasında ğayrıdan atanğa qaytuv aqqında laflar köterildi bu meselenen amza oca da meraqlana edi senesiniñ soñlarında amza oca ceppar akimov bekir osman ve mustafa selimov aqqında laf eşitmeye başladı çoq keçmeden mustafa selimovnen tanış oldı bekir osmanovnen körüşmek imkânını buldı bu künden başlap amza qırımtatar milliy areketi iştirakçileriniñ sıralamasında ilklerden ve davanıñ soñuna qadar sadıq qalğanlardan biri oldı ceppar akimov ve mustafa oca halilovnıñ eñ yaqın safdaşlarından biri olğan amza oca millet vekili olaraq halq adından yazılğan arizalarneñ bir qaç kere moskvağa kommunist fırqası merkeziy komitetke bardı o rus özbek ve qırımtatar tillerini yahşı bilgen yüksek medeniyetli ve bilgili oca olaraq çoq kereler halq adından yuqarı organlarğa yollanacaq arizalarnıñ azırlanmasına aktiv iştirak etti fırqa ve ükümet neşir organlarınıñ toplantılarında subette bulunıp halqnıñ çekken aqsız eziyetlerine ve oña qarşı yapılğan areketlerge tuvğan yurtunda milliy medeniy abidelerge nisbeten yapılğan vandallıqlarğa qarşı şikâyet qarşılıq bildirdi amza ablayev oca olaraq qırımtatar balalarınıñ ana tilinden tasil aluvı munasebeti ile qaç kereler devlet maarif idarelerine şahsiy mektüpleri ana babalar adından kollektiv arizaları esasında muracaatları teşkilândırdı amza oca ablayev insan aqlarını qoruyıcı moskvalı arqadaşlarınen bağlanğan semetdeşlerden biri edi o milletperver yazıcı kosterin cemaatçı pisarev ve digerlerinen şahsen mektüpleşir moskvada olğanı zaman mıtlaqa olarnen körüşir edi amza ocanıñ halq areketine sadıq ısrarlı areketleri devlet telükesizligi taşkent vilâyet idaresiniñ hadimi svalov adlı bir alçaq erifni pek zıtlandıra edi onıñ teşebbüsinen amza oca acele sürette alıp ketildi orada gecelernen sorğulana ama sabasına serbest bıraqıla edi amza oca milliy areket işlerinde endi ösip yetken oqumış yaşlarnı azırlamaq meselesine büyük diqqatnen baqa edi seneleri özü bayağı yaşlanğan olğanına baqmadan daima yaşlar arasında ola edi qızıl meydandaki numayışlar vaqtında yaşı tan ötke sağlığı osallaşqan amza oca bu vaqialarnıñ soñuna qadar yaşlarğa örnek oldı amza ablayev senesinde balalarnı ve torunlarnı alıp qırımğa qayttı ayatınıñ soñuna qadar halq areketinde cemaat işlerinde faal iştirak etti milliy areket veteranları cemiyeti prezidiumnıñ azası olıp saylandı o senesiniñ sentâbr künü vefat etti idris asanin kalgay mecmuası sañ mahmud qırımlı mahmud qırımiy xii xiii asırlarda qırımda yaşağan bir şair mahmudnıñ ayatı aqqında malümatımız yoqtır mahmud esasen xii asırnıñ soñunda ve xiii asırnıñ birinci çeriginde yaşağandır hikayet i yusuf ve zuleyha adlı destanını o ömrüniñ soñunda yazğan ve onı bitirmeden vefat etken destannı şu devirniñ halil oğlu ali isminde diger bir şairi yazıp soñuna çıqara ve soñra özü de aynı bu mevzuda qıssa i yusuf adlı destan yarata lâkin halil oğlu ali öz destanını yazmazdan evel türklerge de güzel añlaşılsın dep mahmud qırımlınıñ destanını yerli qıpçaq tilinden türk tiline çevire i h ertaylannıñ bergen malümatından ve destannıñ öz satırlarından añlaşıla ki mahmud yusuf ve zuleyha destanınıñ soñunı yazıp bitirmeden vefat ete ve destannı o vaqıttaki halil oğlu ali isimli diger bir şair yazıp bitire soñra o bu destannı türk tiline tercime ete onı türkleştire bu destannıñ soñundaki kibi beyitlernen açıq añlaşılmaqta tercimannıñ adı ve tercimeniñ maqsadı da kösterile yani destannıñ manası türklerge de güzel añlaşılsın olar oquğanda köp zamet körmesinler dep yapılğan tercimeniñ qaysı vaqıtta yapılğanı belli degildir naciye refat qızı ametova useinova d istidatlı icatkârlardan biridir o esasen balalar içün yazğan ikâyeleri masalları ve şiirlerinen bellidir naciye ametova senesi sürgünlikte yani özbekistannıñ sırdarya vilayetindeki özbekistan kolhozında refat ve zevriye ametovlarnıñ çoq balalı qorantasında dünyağa keldi onıñ eki aptesi bir ağası ve eki oğlan qardaşı bar edi olarnıñ epsi aliy tasilge saip ediler naciye hanım senesi telman adına sanlı umumtasil mektepni bitirdi seneleri nizamiy adına taşkent pedagogika institutınıñ rus ve qırımtatar tili fakultetlerinde oqudı bunıñnen beraber lenin bayrağı gazetasınıñ muarriyetinde açılğan köy ve şeer gazetacılığı universiteti aqşamlıq kursunı bitirdi institutnı bitirgen soñ onı çalışmaq içün lenin bayrağı gazetasına yolladılar birinci senesi mektüpler bölüginde esapçı soñra sanat ve sovet qurucılığı bölüklerinde mühbir olaraq çalıştı birinci şiiri balqurtçıq senesi lenin bayrağı gazetasında derc olunğan edi ondan soñra balalar içün yazğan şiirleri ve ikâyeleri lenin bayrağı gazetasında derc olındı neticede naciye senesi ötkerilgen özbekistan cumhuriyet yaş icatkârlarnıñ seminar muşaveresi ne qatıldı asan çergeyev qırımnıñ or uyezdiniñ acı keç köyünde doğdı ilk mektepni bitirgen soñ seneleri arasında qırımtatar muallimler seminariyasında oqudı köyüne qaytqan soñ zemstvoda çalıştı senesinden soñ aqmescitte muallimlik yasamağa başladı ilk şiirleri qart bağçacı ve çeşmedir eşit mevta ne söylüyor manzumesi s yazılıp s neşir etilgendir bu risalesinde rusiyeniñ zapt etme siyasetine qarşı kelgeni içün senesinde apis etilgendir senesindeki afu sebebinen serbest qalğandır s yazılıp s neşir etilgen taqdir adındaki ikâyesi qadın aqları hususındadır bundan başqa ayvanlar ne ayta şiir kitabınan yıl dönümi bala piyesası tilki qoyan derlemesi bardır senesinde sürgünde ekende özbekistannıñ andican şeerinde vefat etkendir eşit mevta ne söylüyor manzumesinden alınğan bir bölük aşağıda berile müstecib ülküsal doğma adı müstecib hacı fazıl xx asırda diasporada qırımtatar milliy davasınıñ eñ müim adamlarından birevidir o em doğğan yeri olğan romaniya dobrucasında em ana vatanı qırımda em almaniya lehistan kibi ğarp memleketlerinde em de soñra köçken türkiyede pek çoq milliy davalarda bulunğanı içün keniş malümat ve tecribe saibi olğan qırımtatar neşriyat tarihınıñ eñ uzun sürgen mecmuası olğan emel mecmuasını qurğan ve uzun seneler neşir etken bundan başqa qırımtatar milliy areketi medeniyeti tarihı etnografiyasınen alâqalı pek çoq kitap yazğan ve neşir etken o tamamınen aqiqiy bir dava adamıdır qartbabasınıñ adı abdurrahmandır abdurrahman senesinde qırımnıñ or uyezdiniñ bir köyünde doğğan senesi dobrucağa köçken romaniyağa kelgende yañı evli eken dobrucada hakime sakine adlı eki qızı ve fazıl qavlamet dervişamet adlı üç oğlu doğğan müstecib ülküsalnıñ babası fazıl senesi doğğan fazıl senesi vefa çelebi adlı bir qırımtatar muaciriniñ qızı olğan şerifenen evlengen müstecip ülküsalnıñ anası şerifeniñ babası vefa efendi ve anası hacımelek qırımnıñ kefe uyezdiniñ qazan tip köyünden müstecip ülküsal senesi doğdı qardaşları saliha meliha necib münib nazım seyfeddin seneleri doğğan eken müstecip ülküsal başlanğıç mektepni dobrucada orta mektepni istanbulda bitirgen i cian cenki başlağanda istanbulğa qaytamağanı içün eki sene köstencedeki mecidiye musulman seminariyasına ketken senesi romaniya cenkke qatılğan soñ seminariya qapanğan oquvı yarım qalğan bundan soñ özüniñ köyünde başlanğıç mektepte muallimlik etmege başlağan polatlıda daa evel türkiyege köçken emceleri qavlamet ve dervişametniñ qatına bardı senesi qırımtatar muacirleri köylerinden olğan qarayavşanda başlanğıç mektepte ocalıq etti aynı seneniñ yazında istanbulğa ketip yarım qalğan oquvına devam etti senesi litseyni bitirip diplomını alıp dobrucağa qayttı bükreş universiteti uquq fakultetine kirdi senesinde uquq fakultetini bitirip advokat oldı aynı sene pazarcıqta advokatlıqqa başladı senesi müstecib özünday olğan on dostunen bir mecmua çıqarmağa qarar berdiler özleri arasında para toplap urufat aldılar mecmuanıñ ilk sanı emel mecmuası adınen yanvar künü neşir etildi mecmuanıñ saibi ve baş müellifi müstecib ülküsal oldı emel mecmuası baştaki eki sene künde bir kere neşir etilir daa soñra ayda bir kere çıqa qırım qurultay ükümetiniñ tış işleri vekili cafer seydamet qırımer de mecmuada maqaleler yazmağa başlay bir zaman soñra emel mecmuası qırımtatar milliy davasınıñ resmiy neşriyatı oldı ii cian cenki başlağan soñ almanlar romaniyağa kirerler mecmuanı çıqarmaq qıyın olur senesi sentâbr ayında san neşir etilgen soñ neşriyatnı toqtattılar müstecib ülküsal senesi noyabr ayında işlerini tasfiye etip türkiyege köçti senesinde edige qırımalnen beraber qırımtatar milliy davası içün berlinge ketti lâkin almanlar qırımğa ketmesine izin bermediler doquz ay soñra türkiyege qaytıp keldi senesi istanbulğa yerleşip advokatlıqqa başladı qırımtatar sürgünligi ve dobrucada tuvğanlarınıñ zulumğa oğraması apis etilmesi müstecib ülküsalnı pek keder etti ğarbiy memleketlerge qaçqan qırımlılarnı türkiyege yerleştirmek içün oğraştı kelgen soylarını işlerinen küçü yetkeni qadar meşğul oldı qırımtatar milliy meclisiniñ reisi mustafa cemilev senesi türkiyege kelgende başta hasta töşegindeki müstecib ülküsalnı ziyaret etti hasta olsa bile musafirlerni ayaqta qarşılağan oğurlay ekende alsız olması sebebinden ayaqqa turmasına mani olmaq istegenlerge qırımtatar milliy meclisi reisini ayaqta oğurlamağa isteyim buña küçüm bar bunıñ böyle olması kerek dep köstergeni davranış onıñ qadiy bir dava adamı olğanını añlatmağa yetecektir bağçasarayda bir soqaqqa adınıñ berilmesin özüne berilgen eñ balaban mukâfat sayğan ayatı sıqıntı içinde keçmesine bütün ömrüniñ milliy davağa adamına baqmadan iç kimseden bir qarşılıq beklemegen sağlığında neşir etilgen ülküsalnıñ çeşit türlü kitap ve mecmualarda neşir etilgen yazıları saim osman karahan tarafından cıyıntıq alına ketirilerek senesinde dobruca dan adınen istanbul qırım dernegi tarafından bastırıldı vefatından soñ emel mecmuasınıñ nci sanı müstecib ülküsal sanı olıp neşir etilgen özüniñ qalemge alğanı nci kitabı qırım yolunda bir ömür hatıralar senesi qırım türkleri medeniyet ve yardımlaşuv dernegi tarafından neşir etilgen müstecib ülküsal senesinde istanbulda vefat etken bir asırğa yaqın ömrüniñ senesini qırımtatarlarnıñ milliy davasına hızmet etip keçirgen müstecib ülküsal timur noyan ve ülkü adlı üç bala babası edi müstecib ülküsal aqqında neşir etilgen pek çoq maqale bardır lenin bayrağı gazetası senesi özbek şscniñ paytahtı taşkentte neşir etilmege başlandı qırımtatar tilini ve adetlerini coytulmaması ğayesinen qurulğan gazeta kün keçken sayın özbekistandaki qırımtatar müellifleri şairleri alimleriniñ toplaşuv yeri oldı cafer bulğanaqlı kerim camanaqlı ziyaddin cavtöbeli çerkez ali şakir selim yunus temirqaya bekir çoban zade abdulla lâtif zade şamil alâdin cevdet ametov abdulla dermenci riza halid osman ayder eşref şemi zade uriye edemova yusuf bolat zakir qurtnezir ablâziz veliyev kibi pek çoq yazıcı ve şairniñ eserleri lenin bayrağında neşir etildi gazeta senesinde qırımğa köçip kelgen soñ adını yañı dünya dep deñiştirdi yañı dünya gazetası şu vaqıtta qırımda neşir etilmege devam ete üsein osman oğlu kürkçi belli qırımtatar yazıcısı ve tilşınasıdır qırımtatar halqınıñ xx asırda icat etken ziyalılar arasında üsein kürkçi ayrı yerde tura o qırımtatar edebiy tiliniñ imlâ qaidelerini sarf esaslarını yazğan imlâ ıstılalar ve frazeologiya luğatlarını tertip etken rus ve çetel klassik edebiyatından tercimeler yapqan özü de acayip ikâyeler yazğan münevverlerden biridir üsein kürkçi senesi yanvarnıñ ünde bağçasaray şeerinde arslan ağa maallesinde kürkçüler esnafınıñ usta başı osman molla sali oğlu kürkçiniñ qorantasında doğa başlanğıç tasilini maallelerindeki mektepte yaqub şakir alide soñra zemstvo mektebinde ve senesi bağçasarayda açılğan ismail gasprinskiy adına darü l mualliminde yağya bayburtlı ibraim meinov üsein badaninskiy ibraim ilmiy şeyh vehbi kibi belli ocalarnen tanış ola qırımtatarlarnıñ o zamandaki medeniy ayatı qaynağan bağçasarayda yaş üsein halqınıñ pek çoq ileri adamlarını köre ve tanıy edi şu cümleden ismail gasprinskiyni de defalarca toylarda körgen edi onıñ aytqanlarına köre ismail gasprinskiy çağırılğan toy azbarına kirgende çalğıcılar onıñ ismail beyniñ sevgen avası aqsaq timurnıñ marşını icra ete toynıñ cemaatı ise onı ayaqqa turıp qarşılay eken amma senesi üsein kürkçiniñ semereli icadiy faaliyeti birden üzüldi pek çoq ileri adamlarnı kibi içki işler halq komissalığı onı madde mücibi qabaatlanğandan sekiz yıllıq apis cezasına mahküm ete doquz buçuq yılı lagerde keçe soñra azat etile ferğana vilâetinin marğılan şeerindeki doğmuşlarını kelip tapa mında yaşağan eki buçuq yılı içinde qırım pedagogika institutınıñ himiya ayatiyat fakultetini bitirgen ocapçe emine asanovanen evlene yañı ayat başladım degende senesi martta ekinci kere devlet telükelsizligi komiteti tarafından qapatıla bu sefer krasnoyarsk ülkesindeki dolgiy most köyüne ebediy sürgünlikke mahküm etile özü sürgün etilgen soñ ömür arqadaşı emine apte çoqtan çoq manialarnı yeñip hasta anasınen beraber krasnoyarsk ülkesine üsein beyge kelip qavuşmağa nail ola bu sürgünlikteki ayatta üsein kürkçiniñ bir oğlu server ve bir qızı dilâra doğalar mında o qorantasınen beraber senesi sentâbr ayına qadar sürgünlikte ekinci kere buluna yenesi reabilitatsiya etile böyleliknen qırımtatar edebiy tiliniñ büyük mütehassısı üsein kürkçiniñ eñ mahsuldar çalışacaq yılları yani on yedi yılı bastırıqlarda ve lagerlerde keçti sürgünlikten azat olunğan soñ senesine qadar marğılan şeerinde rus tili ocası olıp çalıştı yetmişinci yıllarda üsein kürkçi qırımtatar tiliniñ imlâ qaidelerini ve frazeologiya luğatını tertip etkeni aqqında lenin bayrağı gazetası muarririyetiniñ haberi bar edi imlâ meselelerini mıtlaqa acele surette çezmek kerek edi çünki o vaqıtta gazetada ve yıldız mecmuasında aynı sözler çeşit çeşit yazıla edi em de imlâ meseleleri çezilmegeni luğatlarnı tertip etüv işini de çanalata edi şunıñ içün senesi lenin bayrağı gazetasınıñ o vaqıttaki muarriri timur dağcınıñ teşebbüsinen muarririyetinde edebiy tilnen bağlı olğan alimler üsein kürkçi memet ümerov ayder memetov seyitmemet mujdabayev em de yazıcılar ve jurnalistlerniñ işitirakinen toplaşuv keçirilgen edi toplaşuvda cümleden üsein kürkçige imlâ qaidelerini derc etmek içün azırlamaq filologiya ilimleri namzetleri memet ümerovğa ayder memetovğa seyitmemet mujdabayevge ve yazıcı çerkez alige üsein kürkçiniñ qırımtatar tiliniñ frazeologizmler luğatına taqrizler yazmaq avale etilgen edi bu luğatnı ismail gasprinskiy adına cumhuriyet qırımtatar kitaphanesiniñ müdiri ayder emirov senesi marğılanğa barıp üsein kürkçiniñ kiyevinden alıp kelgen edi lâkin o alâ daa neşir etilmeyip kitaphaneniñ arhivinde yata sekseninci yıllarda üsein kürkçi daa başqa müim işler yaptı rusça qırımtatarca ve qırımtatarca rusça frazeologizmlerniñ ekvivalent tıpqınlıq luğatlarını ve qırımtatar tiliniñ grammatika terminleri luğatnı tertip etti qırımtatar nefis edebiyatını yahşı bilgen mütehassıs olaraq özü de acayip ikâyeler yazdı sekseninci senelerde yıldız mecmuasında üsein oca imzası ile basılgañ dülber edebiy tilde yazılğan ikâyelerini köpçeklerniñ davuşları altında körüşüv yarıqlı şey oquy bilirsiñiz belli qırımtatar yazıcıları şamil alâdin eşref şemi zade ve digerleri üsein kürkçini pek ürmet ete onıñnen mektüpleşe ve edebiy til yazğan eserleri hususında aqıl tanışa ediler sekseninci doqsanıncı yıllarda üsein ağa çoq facialarnı başından keçirdi ömür arqadaşı emine apte marğılanda doğmuş qardaşı ismail kürkçi moskvada vefat ettiler senesi oğlu server qırımda tarhan qut yalısındaki qayalarda alpinistik meşğuliyetinde elâk oldı voinka köyünde defin etildi qızı dilâra marğılanda vefat etti bu qadar azap facialarnı başından keçirse de ömrüniñ soñunace temiz qalpli insan olaraq qaldı senesi noyabrniñ sinde marğılanda vefat etti ş asanovnıñ maqalesi kalgay mecmuası aprel mayıs iyün sayı saife hansaray bağçasaray şeerinde bulunğan qırım hanlarınıñ sarayıdır qırımda hansaraydan ğayrı hanlarnıñ daa beş sarayı bar edi olar arasında devlet saray ulaqlı saray alma saray qaçı saray ve süyren saray amma bu saraylar şeer çetinde edi hanlarnıñ merkezi ise er daim bağçasaray qala edi eki yarım asır devamında hansaray hanlarnıñ merkezi sayılğan vaqtında saraynıñ tış qıyafeti çoq deñişti tahtqa saylanğan er bir han özüne saray sıfatında ebediy eykeller qura edi çeşit türlü tamir işleri alıp barıla edi bazı birlerni şimdi de körmek mümkün i sahib geray adına qurulğan eykel olaraq bağçasaray şeeri dep saymaq mümkün i devlet geray tahtta bulunğan vaqıt sarayda ilki dürbe quruldı iii islâm geray vaqtında ekinci dürbe ve toplaşuvlar içün oda i bahadır geray idareliginde resmiy musafirlerni qabul etmek içün oda i qaplan geray ise altın çeşmeni qurıp öz adını ebediyleştirdi ii selâmet geray hanlar sarayı sıñırlarında qamere qurdurdı bu ve büyük han camisiniñ ögünde qurulğan yadikârlıqlar onıñ adını taşıy bu cami yanğınğa oğradı amma han onı tamirletip ğayrıdan tüzetti arslan geray han ise bu caminiñ yanında medrese qurdurdı qırım geray dilâra bikeç dürbesini közyaş çeşmesini qurdurdı xvii asırda yaşağan türk seyaatçı aytqanına köre er bir bina bir de bir han tarafından quruldı hanlar sarayı geraylarnıñ yılnamesidir ve bu sülâleniñ er bir temsilcisi onıñ müteşemligine öz issesini qoştı desek yañılmamız vaqıt keçkeninen mimarcılıq ve örnek üslüpleri deñişe xvii asırda keniş olğan divar yazuvlarnıñ sade örnekleri yüzüm salqımlarnı ve mermer taşlarını aks etken xviii asırda ise saray ressamları qırım rokoko üslübinde mürekkep tizilişlerni yaratqanlar xvi asırda tantanalar içün salonlar qura ediler xviii asırda ise olarnıñ yerine yengil nazik binalar peyda olıp başladı bu cedvelni daa çoq devam etmek mümkün saraynıñ diqqatlı ögrenüvi qırımtatar mimarcılıq sanatında üslüplerniñ ardı sıralığını kösterir hanlarnıñ soñkisi şahin geray tarihqa büyük avantürist olaraq kirgen han qırımnıñ paytahtını bağçasaraydan kefege avuştırmaq niyetinde edi atta anda yañı saray qurmağa başladı amma senesi ükümdarlığını coyıp istegini amelge keçirmedi çarlıq rusiye devrinde saray içki işler nazirligi tarafından idare etile edi ara sıra saraynı padişalar ve çar qorantanıñ temsilcileri ziyaret ete ediler tabiiy ki şu sebepten saray er kes içün açıq degil edi istisna olaraq qırım cenki vaqtında ss mında arbiy hastahane yerleştirildi fevral inqilâbından soñra unikal abideni tutıp almağa istegenler peyda oldı amma üsein bodaninskiy kibi adamlarnıñ yardımı ile rusiyeniñ muvaqqat ükümetni bu yerde müzey teşkil etmek kereginde inandırdılar s noyabrniñ nda hansarayda tantanalı sürette qırımtatar milliy müzeyi açıldı onıñ müdiri üsein bodaninskiy oldı açıluv merasiminde bağçasaray şeeriniñ sakinlermnden ğayrı qırımnıñ çeşit köşelerinden biñge yaqın insan keldi olardan ğayrı ukraina latviya şimaliy kavkaznıñ ve qırımda o vaqıt yaşağan çeşit milletlerniñ vekilleri bulunğan edi noman çelebicihan mezkür müzeyiniñ açıluv merasiminde bizim ecdatlarımıznı böyle sözler ile añdı o ecdat ki mert edi adil edi yüksek edi qırımtatar milliy müzeyi halqnıñ tek milliy ve dinniy merkezi degil de siyasiy merkezi de oldı şimdiki han saraynıñ tış qıyafeti umumen xviii asırda şekillendirildi o vaqıtta qırım hanlığınıñ örnek ve qurucılıq sanatı öz kemalına yetişti saray nadir ve müteşem mimarcılıq sanatınıñ abidesi amma şimdi bizim ögünimizde tek eskiden qalğan bir izdir feldmarşal minihniñ tarafından s yaqılğan hansarayğa pek büyük zarar ketirildi amma ii selâmet geray ve başqa hanlar tez vaqıtta bütün ziyanlarnı yoq ettiler lâkin episi bir senesi mında alıp barılğan çoqtan çoq tamir işleri sarayğa zarardan ğayrı iç bir yahşı şey ketirmediler tamir işlerniñ tarihı senesinden başlana o sene bağçasaraynı ii yekaterinanıñ ziyaretine azırlay ediler bu tamir işleri çar qorantasınıñ temsilceleri kelgen vaqıtları da alıp barıla edi çoqusı allarda tüzetme işleri bu saada mütehassıs olmağan insanlar ile alıp barıla edi işni usta başlağanda ise olar yerli mimarcılıq adetlerinen meraqlanmay ediler işke ise öz ölçülerinen qatnaşa ediler neticede hansaraynıñ içki qıyafeti avropanıñ hucur üslübine beñzep bugünki künümizge onıñ eñ beterli izarında yetip keldi çünki belli olğanı kibi hansraynıñ tamir işlerini bu meselede mütehassıs olmağan unter ofitserler yaptılar eski binalar tamir yerine yıqıla edi meselâ seneleri kolodin adlı mimarcı dört binalı aremniñ üç binasını yıqtı qışlıq sarayını ammam hanelerni ve daa çoq emiyetli inşaatlarnı yoq etti işte bu areketler neticesinde saraynıñ gektarlıq dairesi ga eksildi hansaraynıñ temelli ilmiy tamirlenmesi tek yılları başladı onıñ neticesinde künümizde bizler hansaraynıñ tahminen ilki qurulğan yılları olğan qıyafetini köre bilemiz zıncırlı medrese bağçasaraynıñ salaçıq maallesinde qadimiy bir abidedir beş asır evelsi salaçıq i meñli geray tarafından ilim maabit ini qurmaq içün saylanğan edi şimdi de zıncırlı medreseni alicenap evlâtlar aynı böyle adlandıralar hannıñ yıldız falcısı padişasına allahnıñ emrini ayttı allah buyurğanına köre aynı bu yerde ilimler ögrenmek içün ev qurmaq kerek han allahnıñ emrine tabi ola öyle efsanede tasvirlene o bütün şeer sakinlerge medrese qurulacaq yerde toplanmasını ve olarğa öyle sözlernen muracaat olmaqnı emir etti allah yardımı ile bugün biz mında ilimler ibadethanesiniñ qurucılığını başlaymız o bizge bu dünyada daa kemalatlı insan olmaq ve ahiret dünyanıñ cennetine yol yapmağa yardım eter epimiz bütün küçümizni bu işniñ hızmetine berecekmiz ve öz sözlerni tasdıqlamaq içün birinci işni başladı olacaq medreseniñ temelini qoyğanda han yerni qaza edi er kesnen beraber taş taşıy edi bina azır olğanda ise o medreseniñ qapılarında balaban zıncırnı asmaqnı emir etti medreseniñ tantanalı açıluvında han ayttı aqıl adamnı alicenap ete aqıl kemalatnıñ yolu ise ilimnen bağlı ilimni ürmet etmegen han olsun ya da padişa o bir şey temelli etip olamaz erte ya da keç onı namussızlıq yeter men bu qapılarda zıncırnı asmağa emir etim bu qapıdan kirgen er insan kim de olsa bu ilim mebatına kirip öz başını ilim ögünde egsin ve han başını egip birinci medresege kirdi zıncırlı medresede er daim üç vasiyetke sadıq ediler iman aqıllarğa yardım ete tek bilgili sevimli ve sayğılı olacaq akimiyet bir şey bilgisiz imansız ükümet etse birinci künlerden başlap mında ciddiy tertip nizam ve oca talebe arasında ürmet sezile edi ocalıqqa zıncırlı medresege tek temiz insaflı ve namuslı duşmanlıqnı ve aqraba dost bağlarını yoq etken aqılı istidatlı ve itibarlı olğan ocalar sayıla edi mında eñ ihtisaslı alimler ders bere ediler oquv yıl devam ete edi başqa medreselerde ise yıl bu farq zıncırlı medresede programma şiddetli olğanını ayta talebeler sohtalar tek başlanğıç tasili alğan qurannı oqumağa ve yazmağa bilgen alçaq kursqa qabul oluna ediler başqa qırım ya da kavkaz medreselerni alibiya kursundan bitirgen talebeler yüksek kursqa alına ediler ve arap tilinden mütehassıslar ola ediler arap tilinden ğayrı sohtalar qurannı ve peyğamberimiz muhammed aleyhisselâm nıñ sünnetini osmanlı tilini hattatnı riyaziyatnı söz ustalıqnı mantıqnı adliyecilikni ahlâq aqqında ilimni ve şiir destelemekni musulman felsefesini ve estetikanı ögrene ediler senesi buña daa rus tilini qoştılar ondan ğayrı sohtalar ustalıq sınıflarnı ziyaret ete ediler dersler er kün saat devamında alıp barıla edi zıncırlı medresede imamlarnı ocalarnı devlet hızmetçilerni azırlay ediler onıñ mezunları şarq institutlarınıñ mezunlarınen bir derecede ediler er yıl iyün ayında keçirilme imtianlar ötkerile edi olardan soñ talebeler evlerine qayta ediler tatil oktâbr ayınace devam ete edi ramazan ayında da zıncırlılar oqumay ediler ondan ğayrı er cuma künü olar evge bara ediler er yıl medresede talebe oquy edi yaşları ve yüksekçe olar adam olıp odalarda yaşay ediler er odada baş talebe sayıla edi o tertip olmaqnı ve kence arqadaşlarını baqa edi sohtalar medreseniñ paralarından baqıla ediler ocalarğa yazıcığa da aylıqlar bu aqçalardan ayırıla edi tamir işleri alıp barıla edi zıncırlınıñ temelini qoydurğan i meñli geraynıñ mezarını da paralardan baqa ediler senesi medreseniñ kitaphanesinde ziyade kitap ve arap fars türk ve rus tillerinde elyazmalar bar edi medreseniñ kârını tükânlar evler topraqlar ketire ediler bunıñ episini çeşit vaqıtlarda adamlar medresege bağışladı kerçek ii yekaterina rub kap ve iii aleksandr rub binalarnıñ tamir işleri içün qaldıra ediler qırımtatar halqnıñ sürgünliginden soñ xx asırnıñ soñunda medreseniñ binalarında psihonevrologik dispanseri buluna edi bugün zıncırlı medrese bağçasaray devlet tarihiy medeniy qoruğına ait bir abidedir medreseniñ binalarında tamir işleri yapıla zıncırlı medrese han dürbesi ismail gasprinskiyniñ qurdurğan milliy mektep binası şimdi qırım müftiligine ait ve hanlıqqa ait diger binalar ile müim bir inşaat kompleksidir sovet idaresi devrinde çoq zararğa oğratılğan zıncırlı medrese ve han dürbesi seneleri türkiye cumhuriyetiniñ tika agentligi tarafından tamir işleri yapılğan qırım hanlarınen beraber qırım halqınıñ milliy liderleri ismail gasprinskiy sürgünde ölgenden soñ bağçasarayğa mezarları ketirilgen amet özenbaşlı ve mustafa edige qırımal naaşları defin etilgen meydanı bugün qırımtatarlar tarafından bir milliy qabristanına çevirildi tika tarafından tamir etilgen hacı geray dürbesi de türkiye cumhuriyeti devlet naziri faruk çelik ile türkiye büyük millet meclisi reis yardımcısı meral akşener de iştirak etken bir merasim ile senesi mayıs künü ziyaretke açıldı bizim qırım qırımda oturğan bir halqara cemaat teşkilâtıdır bizim qırımnıñ azaları öz halqınıñ milliy areketinde milliy qurtulış yoluna can ve ayatlarını feda etken ecdatlarını iç bir vaqıt unutmayıp ürmet ve sayğı ile añıp turalar halqınıñ vaziyetini añlap milliy qurtulış areketine ve milletiniñ maqsadına yetme yolunda öz isseni qoşmağa istep milliy areketine qoşulıp siyasiy saasında çalışmağa istegi bar ukrainağa bağlı olğan ulu vatanımızda milliy devletçiligimizni tiklemekni maqsat dep bilemiz teşkilâtnıñ diger ve eñ müim maqsatlarından biri de kün sayın unutılmaqta olıp ayaqastı etileyatqan ve ulu şairimiz eşref şemi zade aytqanı kibi türkiy tiller gülzarınıñ eñ çiçekli fidanı olğan ana tilimizni canlandıraraq halqımız tarafından oña nisbeten añlı sayğı ve sevgini arttırmaqtan ibaret olacaqtır teşkiâtımız öz faaliyetine başlar eken allah ve namusımız ecdatlarımız ve kelecekteki nesillerimiz ögündeki mesüliyeti aqqında unutmayaraq milletimizniñ yaşayışınen bağlı bütün saalarnıñ inkişaf etmesi içün daa ziyade şarait yaratmağa tırışıp milliy menfaatlarımıznı qorçalamağa areket etecektir biz qırım genç ve qızları olaraq öz küç ve qudretimizni halqımız elinden zorbalıqnen çekilip alınğan aq uquqlarnıñ qaytarılıp berilmesi ve oña nisbeten yapılğan tarihiy adaletsizlikniñ tiklenmesi oğruna feda etmege niyetlendik bunıñ içün halqımıznıñ milliy ve diniy añını arttırma ana tilini medeniyetini ve adetlerini sevdirme ve teşviqat etme halqımızğa müsbet imic qazandırma oğrunda ep gumanizm barışıq ve tolerantlılıq pritsiplerine esaslanacaqtırmız maqsadımızğa erişmek içün ep barışıq yolları ve usulları ile areket etilecektir aq uquq qorçalav işinde zemaneviy usullarını qullanmaq içün teşkilâmız halqara statusnı ala bilgenimiz kibi halqımıznıñ büyük bir diasporası bar ve onı milletimizniñ faydası içün halqara seviyede de qullanmaqnı doğru olur edi dep esaplaymız dünyada yaşağan qırımlılarnıñ imkânlarını vatanlarına doğurtmağa tırışacaqmız milliy qurtulış areketi çeşit devirlerde öz şekilini deiştirgen olsa da münderice ve maqsadına er daim sadıq qalğandır qırım halqını küreş meydanını ot basmaycaq o devam etecek yarınki künge eminliknen adım atmaq içün keçmişke tünevinki künümizge nazar taşlamaq olardan zarur hulâsalarnı çıqarmaq kerekmiz bizim istegimiz qırım halqınıñ añını arttırmaq ve imanğa çekmek qırım gençlerini milliy küreş ve halq menfaatı içün çalıştırtmaq bq teşkilâtı milleti ve vatanını sevgen keçmişini bilgen halqınıñ kelecegini müsbet şekilde qurulmasını maqsat edingenlerni bir arağa toplağan teşkilâttır milletimizniñ şimdiki vaziyetini ve onıñ bu alğa tüşürgen sebeplerni añlağan bunıñ çezme yollarını bilgen ve milliy menfaatqa esaslanğan taqım artıq öz işine başlağandır tek maqsadı milliy qurtulış olğanını bilgen bq azaları öz maqsadına adım adım yaqınlaşmaqtadır bq azaları vatanperverlik duyğularını islâm dini ve qırımnıñ qıymetlerini bilgen ve progressiv ğayelerni taşığan gençlerdir bqnıñ maqsadı milletimizni öz vatanında ğayrıdan er taraflama tiklemek ve inkişaf ettirip ögümizge qoyulğan milliy maqsatlarımızğa iriştirmek milliy menfaatlarımıznı qorçalamaqtır bqnıñ vazifeleri milliy siyasetimizde küçlü taqım olaraq akimiyetni qazanmaq qırım gençligini añlı ve imanlı bir gençler olaraq terbiyelemek halqara qırımlılar milliy küreşini yüksek seviyede kötermek qırım tilini ğayrıdan tiklemek halqımıznıñ yaşayışını islâm dini esasında qurmaq qırım yarımadasında muabbetlikni pekitmek milletlerara munasebetlerini sağlamlaştırmaq ve iqtisadiy inkişafnı keliştirmekten ibarettir yeudilik ibranice yehudah bir tañrılı ibraimiy dinlerniñ ilkidir yeudilik peyğamberi musa yeudilikiñ muqaddes kitabı tevrattır senesi tahminiy yeudi ealisi million kişi edi bularnıñ israilde yaşay edi yeudilik temelleri tanahta ve talmud ve diger diniy metinlerde añlatılğan ahlâq ve ilkeleri olğan bir tañrılı bir dindir künümizde şimdi barlığını devam ettirgen eñ eski dinlerden birevidir yeudilikke keçmek içün mahsus bir merasim kerekmey yeudi inançına köre tañrı yeudi halqınen eki aht yasağan emir ve yasaqlarını tevratta bildirgendir pek yeudige köre ibraim nebi ilk ibraniydir nuh nebiden soñ putperestlikni ilk qabul etmey tek bir ilâhqa inanğan kişi olğanına inanırlar tañrı ibraimge oğulları olacağını müjdeler yaratılış ismail ve ishaq isimli eki oğlu olur ishaq tañrınıñ bildirgeni dayın atasınıñ missiyasını devam eter kenan diyarı ishaq nebige tañrı tarafından vade etilgendir ishaqnıñ oğlu yaqup mısırğa köçe zamannen yaqup nebiniñ halqı mısırlılarğa qul ola yakupnıñ evlâtlarından birevi musa halqını mısırdan qaçırıp sina dağına ketire mında tañrınıñ oña bergen tevratnı halqına bere m e ya da yeudi taqvimine köre olarnı kenan diyarına alıp kete musanıñ qardaşı arun ve onıñ soyundan kelgen aqaylarnı tañrı oğlu din adamları olaraq ata çıqış yeudiler kenan diyarına yerleşeler ve şiloh ibranice siloh ibadethanesini yasaylar bu ibadethanesiniñ tikili qalğanı yıl boyunca yeudiler tañrı tarafından çeşit müsibetler ve işğallernen sınalalar sapqınlıqları töpege yetkende tañrı kenan diyarınıñ şarq cenüp yalılarında yaşağan filistinlilerniñ şiloh ibadethanesini elge keçirmelerine musaade ete yeudiler diger milletler dayın bir devlet qurmağa isteyler vilâyette zaman içinde küçlengen yeudiler akimler vaqtından soñra bir yeudi qırallıqnı quralar ve başına yeudilerniñ qıralı olaraq şaul keçe şaulnıñ ölüminden soñ yeudi qırallığınıñ başına davud david ha meleh keçe davudnıñ ölmesinen yeudi qırallığınıñ başına davudnıñ oğlu suleyman ibranice şlomo ha meleh keçe suleyman vaqtında yeudi qırallığı altın çağlarını yaşay qudus şeeri yeudilerniñ eñ balaban şeeri alına kele suleyman qudusqa yeruşalayim suleyman mabedi beth hamikdaş denilgen balaban bir mabet yasata beth hamikdaşnıñ bugün tek ğarbiy divarı sağlam qalğandır bu divarğa ağlama divarı denile refat appazov belli qırırmtatar alimi oquvnı tamamlağan soñ moskva civarında kaliningrad şimdi korolöv şeerindeki ilmiy tetqiqiy institutta çalışıp başlay mında o ilki uzun menzilli raketler ve şscb raket kâinat tehnikası umumiy proyekt müendisi meşur sergey korolöv ile tanıştı ve onıñ bivasta reberligi altında yıl çalıştı refat appazov tez arada yetekçi proyekt müendisler sırasında yer alıp çolpan ve merih yoldaşlarına yollanılğan kâinat apparatları sovet amerika soyuz apollon energiya buran raket kâinat kompleksleriniñ proyektlerine qoşuldı refat appazov den ziyade ilmiy işler müellifidir senesiniñ devamında bir zamanlar özüniñ oquğanı bauman aliy tehnikiy oquv yurtunda ve moskva aviatsiya institutında ocalıq yaptı olacaq alimlerni azırladı ömrüniñ esas qısmını ilimge qapalı gizli müessiselerde çalışuvğa bağışlağan refat appazov tabiiy ki milliy areketke açıqtan açıq qoşulıp olamadı senesi qırımtatar milleti kütleviy sürette vatanğa qaytıp başlağandan soñra milliy areket saflarına qoşuldı senesi v dogujiyev reberligindeki qırımtatar halqınıñ problemlerinen oğraşqan devlet komissiyasınıñ azası oldı senesi aqmescitte olıp keçken qırımtatar halqınıñ qurultayında iştirak etti ve mecliske saylandı senesinde vefat etti kalgay mecmuası aşğabat türkmenistannıñ paytahtıdır kişinen türkmenistannıñ eñ balaban şeeridir iran sıñırı yanında qopet dağlarınıñ eteginde qaraqum çölünde bir oazistedir aşğabat şeeri adlı özüne ait vilâyette memleketniñ ahal vilâyetinde bulunır aşğabat türkmenistannıñ cenübinde iran sıñırından km de yer ala de bu vilâyet rus işğal quvetleri tarafından alınğandır irannıñ eñ balaban ekinci şeeri meşhedden km uzaqlıqtadır aşğabad bir paytaht olaraq çeşitli idare binalarınen bezengendir bular özelliknen şeerniñ eñ müim caddesi olğan türkmenbaşı caddesinde toplanğandır şeer bir liman ve milletlerara bir ava limanına saiptir ayrıca müim bir sanayı merkezidir hususan maşna elektrotehnika tekstil ve ğıda sanayı pıtaqları sıqlıqtadır şeerde bir medeniyet merkezi universitet çeşit yüksek mektepler teatr müzeyler ve bir ayvanat bağçası bardır aşğabat olaraq biline evelâ daa ashkabat ashgabad ve ishqbd qullanımları da körülmekte edi adnıñ farsça aşq bd arsaces şeerinden tür etilgeni sayıla başqa bir açıqlama da adnıñ farsçadaki eşq aşk ve bd yerleşim yeri ya da şeer sözleriniñ birleşmesinden aşq şeeri añlamında olğanıdır aşğabat de kervan yollarınıñ kesişme noqtasında bir köy olaraq qurulğandır nisa köyünden qadimiy paytaht parfia ve yipek yolundaki qadimiy şeer konjikalanıñ moğollar tarafından xiii asırda yoq etilgendir arabelerinden ziyade uzaqta degildir anav vilâyetinde sneleri yasalğan qazuvlarda m e yılında başlağan bir neolitik medeniyetine rastkelgendir bu medeniyet m e yıllarında ayvancılıqtan ve m e yıllarında ise madencilikten faydalanğandır bilingen eñ eski medeniyetini mında qurulğanı ve dünyağa medeniyetniñ mından cayılğanı atiqiyatçılar tarafından açıqlanğandır atiqiyatçılar tapılğan şeylerniñ ilk orta asiyalı ög türklerge ait olğanını ve medeniyetniñ çinge ve iranğa mından cayılğanını aytalar aşğabat kişinen türkmenistannıñ eñ balaban şeeridir şeerniñ ealisi esasen türkmenlerden ibaret daa soñra sırasınen rus ermeni ve azeri kibi qavmiy azlıqlar kele şeerniñ büyük çoqluğınıñ sünniy musulman olmasınıñ yanında hristian azlıqlar da buluna ayrıca aşğabat keçmişte bahai azlığınıñ da müim bir yerleşim yeri edi mustafa edige qırımal şinkeviç lıpkatatar milliy areketiniñ belli erbabı mustafa edige şinkeviç senesinde bağçasarayda dünyağa keldi lipka tatarlarından olğan babası mustafa şinkeviç senesinde bağçasarayğa köçken edi ilk ve orta tasilini yalta şeerine pek yaqın olğan bugün yaltanıñ bir maallesi olğan qırımtatarlarnıñ yaşağan dereköy köyünde yasadı lise tasilini yaltadaki rus lisesinde bitirdi rus tilini pek aruv ögrendi yüksek tasiline devam etmek içün qırımnıñ merkezi aqmescit şeerine ketti pedagogika yüksek institutına yazıldı den senesine qadar qırımda sürgen milliy areket teşkilâtı çalışmalarına qoşuldı areketke qatılğanlar aqqında başlatılğan taqip ve tutuqlamalardan qurtulması içün azerbaycanğa qaçtı daa soñra iranğa o yerden de senesinde istanbulğa bardı edige istanbulda qırım milliy merkezi reisi cafer seydamet qırımer ve diger qırım milliyetçilerinen tapıştı bir vaqıt soñra lehistan musulmanlarınıñ müftisi olğan ve vilnüs şeerinde yaşağan emcesi yaqup şinkeviçniñ qatına ketken edige senesinde vilnüs universiteti siyasiy ilimler fakultetine qayd olıp bu yerden da mezuniyet diplomını alğandır aynı senelerde türkiyeden lehistanğa universitet tasili yapmağa ketken qırımlı yaşlarnen beraber lehistan tatarları arasında milliy faaliyetlerni sürdürgen edige qurğanı milliy teşkilâtnıñ başına keçkendir bir yaqtan yaşlar arasında çalışa ekende öbür yaqta lehçe mecmualarda ve dobrucada neşir etilgen emel mecmuasında maqaleler yazğan edi er sene yaz tatili vaqtında lehistanda tasilde tapılğan qırımlı arqadaşlarınen beraber dobrucağa kelip o yerdeki çalışmalarğa da qoşulğandır mustafa edige qırımal senesiniñ mayıs ayında lehistanda doğğan aymelek hanımğa evlengendir almanlar qırımnı zapt etken soñ qırım milliy merkezi mustafa edige qırımalnen müstecip ülküsalnıñ berlinge ketmelerine o yerden de almanlarnen añlaşıp qırımğa ketmelerine qarar berdi musatafa edige qırımal ve müstecip ülküsaldan oluşqan eyet doquz ay sürgen bu çalışmalarda muvafaq olamadı müstecip ülküsal istanbulğa qayttı edige ömür arqadaşınen berlinde qaldı daa soñra berlinge kelgen halim baliç ile doktor abdullah soysal edige ile aynı yolda çalışmalarğa devam ettiler senesiniñ noyabr ayında mustafa edige qırımal ile halim baliç qırımğa bir ay qalmaq izninen kettiler aqmescitte qurulğan musulman komitetiniñ azalarınen körüşip keri qayttılar bir vaqıt soñra halim baliç de istanbulğa ketti abdullah soysal mustafa edige qırımal ile almaniyada qaldı ii cian cenkinden soñ avropağa sığınğan pek köp qırımlınıñ lagerlerge yerleştirilmeleri hususında mustafa edige qırımalnıñ pek müim çalışmaları oldı qırımal alamaniyanıñ münster şeerinde universitetke devam etti ve felsefe doktorı yasap diplom aldı doktor tezi olaraq senesinde der nationale kampf der krimtürken qırım türkleriniñ milly mücadelesi kitabını neşir etti aqş tarafından senesinde münhende qurulğan şuralar birligini araştırma ve ögrenme institutı ve paris blokunda qırım milliy merkezi temsilcisi sıfatınen qırımtatarlarnı ve davalarını müdafaa ve temsil etken doktor mustafa edige qırımal institut tarafından neşir etilgen türkçe dergi mecmuasınıñ qapanğanına qadar mesul müdirligini yasadı senesinde institut qapanğanda emekli oldı aynı vaqıtta paris blokunda qırım milliy merkezi temsilciligi vazifesine de devam etti zübeyde hanım selânik langaza yanvar izmir türkiye cumhuriyetiniñ qurucısı olğan mustafa kemal atatürkniñ anasıdır aslen konya karamanlıdır osmanlı zamanında fatih sultan mehmet zamanında anadoludan izmir rumelige köçken ve selânik yaqınlarındaki langazada topraq işleri ile meşğul bir türkmen ailesi olğan acı sofi ailesindendir babası sofuzade feyzullah sadullah ağa anası molla hanım nam aişe hanımdır zamanında apaqaylarnıñ mektepke barması yayğın olmağanı içün oqur yazar olması sebebinen özü de zübeyde molla dep añıla edi acı sofi dayın dinine bağlı bir aileden kelgeni içün özü de olayın edi selanikte gümrük muhafaza teşkilâtında memur ali rıza efendi ile yılında yaşında ekende evlendi ali rıza bey sarışın ve mavı közlü bir apaqaynen evlenmeni tüşleyekende özünden yaş kiçik olğan qara saçlı ve derin mavı közlü bu apaqayğa sevdalandığanını aytqandır yani çift selanik yaniqapı semtinde yani ayatını başlatqan ve zübeyde fatma ömer ve ahmet adlı balaları olğandır ancaq fatma bu vaqıtta ölgendir ömür arqadaşı ali rızanıñ yunanistan sıñırında çayağzına yaki papaz köprüsü tayin etilgeni içün taşınğan ve anda ömer ve ahmet ölgen bunıñ üzerine zübeyde hanım balalarını da alıp ağası hüseyin beyniñ langazadaki çiftligine ketti babasınıñ erte ölüminiñ ve dayısınıñ çiftliginde aileniñ erkegi olaraq yaşağanlarınıñ mustafa üzerinde teren tesirleri bardır ağasına daa ziyade yük olmaq istemegen zübeyde hanım ekinci evliligini selânik gümrükler baş müdüri rağıp bey ile etti rağıp beyniñ de evelki evliliginden dört balası bar edi bu evlilik babasınıñ hatırasına sayğı kösterilmegenini tüşüngen mustafa kemalni qızdırdı zübeyde hanım balqan cenkinden soñra rağıp beyden ayırıldı ve artıq osmanlı toprağı olmaqtan çıqqan selânikni terk etip qızı makbule ile beraber istanbulğa köçip beşiktaş aqaretlerde bir evge yerleşti mustafa kemal ali fuat cebesoyğa rağıp bey aqqında maña qarşı ep çoq sayğılı davranğan balaban aqay muameleri etkendir nazik ve kibar bir kişidir degendir şeyh abdulla afifüddin efendi qırımtatar şairi qartbabası deşt i qıpçaqtan kelip qırımğa yerleşken haq muhammed efendi babası şeyh ibrahim efendidir ibrahim efendi qırımdakı qarışıqlıqlar sebebinden istanbulğa kelip küçük ayasofya zaviyesinde şeyhlik yasağan bu yerde medaric ve mekâtib adlı eki kitap yazğan senesinde küçük ayasofyadaki tekkesinde vefat etken edirne qapı tışında mert tekke yaqınına kömülgen afifüddin efendi babası ölgende kiçkene olğanı içün özüne teklif etilgen tekke şeyhligine razı olmadı tasil yasamaq istedi babasına ürmeti olğan padişa iii muradnıñ desteginen istanbulda medresede oqudı özüni yetiştirdi seviye seviye yükselip sahn medresesine müderris oldı selâmet geray qırım hanı olğanda onı müfti tayin etti qırım yalısındaki mangup ve sudaq mansıblarıñ kefege qatıp afifüddin efendige berdi afifi selâmet geraynıñ vefatından soñ acılıqqa ketti qaytıp kelgen soñ kefe yaqınında olğan seyit eli köyündeki tekkesinde irşadğa devam etti senesiñde bu yerde vefat etti oğlu abdülaziz izzi efendi de şair edi deşt i qıpçaq kavkaz dağlarınıñ şimalinde turlanen ertiş özenleri arasında qalğan topraqlarnıñ tarihiy adı deşt i qıpçaq fars tilinden qıpçaq çölü olaraq tercime etile ertiş özeni betinden ğarpqa doğru köçken qıpçaqlar bugünki rusiye ve ukrainanıñ cenüp betini alayın elge keçirdiler ve bu yerlerde köçebe bir devlet qurdılar qıpçaqlarnıñ bu yerde qurğan devletiniñ akim olğan topraqlar deşt i qıpçaq dep aytıldı ve xviii asırğa qadar qullanıldı xiii asırda moğollarnıñ qıpçaq akimiyetine soñ bermesinden soñra bu yer altın ordu adını aldı deşt i qıpçaq adı da qullanılmağa devam etti deşt i qıpçaq topraqlarından deñişik yerlerge dağılğan qıpçaqlarnıñ bir bölümi mısırda bahriye memlükleri olıp bilingen hanedannı qurdı qırım hanlığı qurulğanından soñ onıñ ükümdarları da öz unvanında deşt i qıpçaq ismini qullandılar memlük devleti saltanat al mamalik xiii xvi asırlarında yaşağan şimaliy afrika mısır ve cenüp ğarbiy asiyadaki bir devlet moğollarnıñ deşt i qıpçaqnı zapt etkeninden soñ bu yerde olğan qıpçaqlarnen çerkeslerniñ bazıları eyyubi devletine esir etilip satılğan bir vaqıt soñra bu esirler eyyubi devleti askeriyesinde qullanılmağa başlanğan zaman içerisinde bu esirler askeriyede müim vazifelerge kelgenler eyyubi devletiniñ soñki padişası turan şah bularnı yoq etmek istegen senesinde çıqqan ayaqlanuvdan soñra turan şahnı devirip devletniñ idaresini elge keçirgenler devletniñ başında müizzüddin aybeg ketirilgen yañı devlet senege yaqın üküm sürgen memlük devleti üküm sürgen devresinde haçlılarnı bu yerlerden atqan moğol istilâsını toqtatqan ve mısırnı yañıdan bir ticaret yolu yasağan senesinde bağdatnı alıp halifeni öldürgen moğollar memlük devletiniñ üstüne yürgen ayn calut degen yerde uruş olğan cenk moğollarnıñ yeñilmesinen neticelengen bu cenkten soñra askerlerniñ başında olğan baybars sultan qutuznı öldürip başqa keçken soñ senesinde el muntasırnı halife tayin etken daa evel bağdatta olğan halifelik bundan soñra qairege keçip memlük devletiniñ imayesine kirgen halil inalcık s mayıs s iyül türkiyeli qırımtatar tamırlı tarihçı halil inalcık senesi istanbulda doğdı oniñ babası osman nuri rusiye ordusında hızmet etmege istemeyip s türkiyege icret etti babası seyit osman sitosman nuri senesi qırımdaki bağçasaray şeerinden istanbulğa köçken edi dedesi bağçasarayda hansaray camisiniñ müezzini edi halil inalcık s birinci kere vatanğa kelgen edi ilk evelâ qartbabası ezan oqup musulmanlarnı namazğa davet etken minarege köterildi qartbabasınıñ evine kiralmadi evniñ yañı saipleri izin bermediler halil inalcık tarihçılıq körüşini fransız annales mektebine dayandıra sayısı yüzni keçken kitap ve maqaleleri bardır dört yardımcısınen beraber yazğan osmanlı devletiniñ iqtisadiy ve içtimaiy tarihı an economic and social history of ottoman empire osmanlı devletinin iktisadi ve sosyal tarihi kitabı bütün cian universitelerinde el kitabı olğandır inalcık bu kitabını osmanlı tarihınıñ medeniy yaqın dünyağa añlatqanınen maqtanadır kembric halqara merkezi oni nci asırnıñ eñ belli alimi cedveline kirsetti halil inalcık qırımtatar siyasetçisi cafer seydametniñ muracaatını yerine ketirip soñki işini qırım hanlığına bağışlap yazdı s iyülniñ inde bütün dünyada meşur olğan osmanlı tarihınıñ mütehassısı halil inalcık bu dünyanı terk etti urumlar ukrainanıñ donetsk mariupol zaporijjâ şeerlerinen çevirilgen topraqlarda çoqusı azaq deñiziniñ şimaliy yalısında ukraince priazovya yaşağan qırım tamırlı hristian dininden qırımtatar tiline yaqın urum tilinde laf etken bir halqtır bu vaqıtta priazovyada biñge yaqın rum yaşay bularnıñ urumlar qalğanı ise kene qırım tamırlı olğan hristian dininden amma yunan tilinde laf etken rumeylerdir qazahistannıñ kentav ve gürcistannıñ tsalka şeerlerinde de yaşağan urum degen başqa halqlar da bar bular anadolunıñ şarqiy qara deñiz bölgesinden xix asırda köçken türkçe laf etken yunan tamırlı millettir qırımdaki urum halqı senesinde çariçe ii yekaterina vaqtında qırımdan sürgün etilip azaq deñiziniñ yalısına yerleştirilgen bazı tetqiqatçılar urumlar anadoludan qırımğa kelgen ve qırımtatarlar tiline keçken yunanlar dep belleyler başqa bir versiyağa köre urumlar qırımtatarlarnıñ bir talayı hristian dinine keçüvi neticesinde asıl oldılar nikolay ivanoviç ilminskiy türkşınas ve missioner qazan ruhaniy akademiyasında oqudı ve muallimlik etti de mında türk tatar bölüginiñ professorı de sankt peterburg ilmiy akademiyasınıñ mühbir azası oldı tatarca ve arapça bile edi ilminskiy rusiyeniñ rus olmağan halqlarğa tatbiq etken zornen hristianlaştırma yerine yañı usullar içün oğraş berdi rusiye imperiyasındaki türkiy halqlarınıñ yazıları içün kiril elifbesini uydurmaq ve musulman balaları içün rus tilini ve hristian dinini ögretken ocalar seminariyalarını açmaq işlerini başlatqan birevlerden edi ismail gasprinskiyniñ tilde birlik çalışmalarına qarşı keldi türkiy tiller aqqında teren tedqiqatlar yaptı er şiveni ayrı bir til yapmaq içün oğraş berdi episine kiril elifbesinen ayrı ayrı yazı tili imlâ edebiy til yaratmağa çalıştı er bir türkiy bölge içün özüniñ şive hususiyetlerine köre kiril ariflerinen kitaplar neşir etilmesine iştirak etti bunıñnen türkiy halqlar arasındaki birlik çalışmalarına mani olacağını er bir halqnıñ bir digeri ile ancaq rus tilinde munasebet qura bilecegini tüşündi bu tüşüncesinde de fazlasınen muaffaq oldı cafer abdul oğlu ğafar belli qırımtatar şair ve yazıcısı edebiy taqma adları abuçuburcı derviş cafer ğafar senesinde aqmescit cıvarında tav dayır köyünde doğdı ilk mektepten soñ tav dayır medresesinde oqudı medreseni bitirgen soñ senesine qadar köylerde muallimlik etti edebiyatqa senesinde yazğanı duyğularım adlı şiirinen kirdi bu vaqıtlarda bir taqım mecmualarda çalıştı daa soñra yañı dünya gazetasına müellif olıp tayin oldı adiy halqnıñ tilini aruv etip menimsegen cafer ğafar inqilâbiy şiirler ömürden örnekler ikâyeler ve şairler kitaplarını neşir ettirdi senesinde qırım yazıcılar cemiyetine aza olıp saylandı lâkin bir qaç ay soñ vazifeden alındı onıñ eñ müim ikâyelerinden olğan yolculıqta ve müelliflik yapqan vaqıtta neşregeni edebiyat derslerinen namlanğan soñra taqip ve tenqit etilmege başlandı kitaplarnıñ toplatılması istendi eñ soñunda burjua milliyetçisi ilân etilip senesi zulumdan qurtulamağan cafer ğafarnıñ mezarı bile belli degil oleksandr mıkolayovıç garkavets s d qazahistanda yaşağan ukrain türkşınas ve til alimi prof dr oleksandr garkavets senesinde ukrainanıñ donetsk şeerinde doğdı qıpçaq tilinen alâqalı tedqiqatlarnen oğraşa türkşınas yazıcı şair olğan garkavets al azırda almatıda deşt i qıpçaq adlı avrasiya tedqiqatları merkezinde çalışmalarını devam ete özü bu merkezniñ müdiri olıp em de qazahistan ilimler akademiyası tarih ve qavmiyat etnologiya institutınen qazahistan beşeri ilimler universiteti ocası ve pek çoq mukâfat saibidir oleksandr garkavetsniñ ilmiy işleriniñ bazıları qırımtatar qaray ve urum tilleri aqqındadır olardan eñ müimi büyük urumca ukraince luğat bir qaç yıl devamında garkavets qırım müendislik ve pedagogika universitetinde qırımtatar tilinden ders bergen edi derviza qırımda peyda olğan küz bayramı ya da bereket bayramı da degen bir halq bayramıdır sentâbr ayında yapılır tepreçten farqlı olaraq derviza bir tamam qırımtatarlarnıñ bir arağa ketirgen umumhalq yığılışıdır qırım diasporasında yapılmaz birinci qırım dervizası senesi qırımnıñ sudaq bölgesiniñ qutlaq köyünde teşkil etilgen edi bu dervizada qırımnıñ bütün köşelerinden adamlar yıqılışıp o bir umumhalq milliy bayramına çevirilgen edi dervizağa qırım ükümetiniñ başı veli ibraimov da iştirak etti ve dervizanı o açqan edi qırımnıñ eñ namlı oyuncısı hayri emir zade de özüniñ sanatınen dervizanı yaraştırğan edi senesi ise qırımnıñ eñ balaban köyü sayılğan üskütte ekinci qırım dervizası olğan edi bu dervizada da veli ibraimov iştirak etip dervizanı kene o açıp ğayet eyecanlı bir çıqış yapqan edi dervizanıñ esas noqtaları milliy küreş at çapışı salıncaq tepiş oyunlar yırlar çeşit kütleviy eglenceler mukâfatlar berüv aşlar suvlar çıñlar aytmaq ağır ava qaytarma oyunları edi qırımtatarlarnıñ bu güzel derviza bayramı sürgünlikte de unutılmadı ve alay keçken horluqlardan endi közüni açqan halq senesi taşkent yaqınındaki çırçıq şeerinde balaban bir derviza bayramı yasağan edi lâkin aynı şu şeerde yasalğan ekinci dervizanı milisler sovet askerleri suvlap köteklep darqatqan qatılğanlardan bir çoqlarını qapatqan ediler tafsilâtı içün çırçıq vaqiaları maqalesine baqıñız qırımtatarlar qırımğa kütleviy sürette qaytıp kelgen soñ senesi büyük özenbaş köyünde birinci közaydın vatan dervizası keçirildi mında bütün qırımğa qaytıp kelgenleriniñ aman aman alayı toplanğan edi rıza fazıl abduraman qadri zade ya da ya da belli qırımtatar şairi abduraman qadri zade senesinde doğdı medrese tasilini tamamlağan soñ yañı dünya gazetasında çalışıp başladı arap fars rus tillerini ögrendi pek çoq siyasiy edebiy ve ders kitabını qırımtatar tiline tercime etti qırım halq edebiyatnıñ aruv etip bile edi halq arasında aytılğan masallarnı yırlarnı çıñlarnı ve atalar sözlerini gazetalarda yazdı halq edebiyatından yolğa çıqıp molla nefsi aqsaq temir ve nasreddin nasreddin oca ve qarısınday hiciv ve taşlama hususiyetleri olğan eserler neşir etti qızma be yau ögütlerim kibi şiirlerinde kişiniñ ayatındaki noqsanlarnı yañlışlarnı tenqit etip özüniñ tüşüncelerini nasiatlarını añlatqan edi ilyas borağanskiy qırımtatar neşriyatçı hattat ve matbaacısı ilyas mırza borağanskiy senesinde bağçasarayda dünyağa keldi medrese tasilini tamamlağandan soñ istanbulğa ketti seneleri arasında mında hattatlığını sağlamlap usta oldı şarqiy ve musulman tilleri hattalığınıñ eñ qıyın hususlarını aruv etip bilgeni içün sankt peterburgğa çağırıldı lâkin mında hattalıq işiniñ alâqa körmemesi neticesinde para sıqıntısı çekti qırım tatar halqınıñ bir temsilcisi olğanını er vaqıt aqlında tutqan borağanskiy pek çoq resmiy evraqnı bağçasaray asilzadesi dep imzalağan edi bütün ayatını müsülman tasiline adağan olması borağanskiyni rusiye musulmanlarınıñ ve qırımtatarlarnıñ büyük ziyalılarıynen bir sırağa qoşa onıñ bu çalışmalarına ismail gasprinskiy yaqın destek bergen edi usul i cedid zemaneviy tilge yañı usul olaraq tercime etile ismail gasprinskiy tarafından senesi bağçasaray maalle mekteplerinde başlatılıp daa soñra rusiye imperiyasınıñ pek çoq musulman şeerlerinde inkişaf ettirilgen yañı talim ve terbiye usullarına köre oqutılğan mekteplerge berilgen isim edi gasprinskiy senesi bağçasaraynıñ qaytaz ağa maallesinde açqan mektebinde ilk tecribesini yaptı kerek olğan para alet ve levazimatnıñ tapılması oquv programmasınıñ azırlanması muallimlerniñ yetiştirilmesi derste oqutılacaqlarnıñ basılması episi ismail gasprinskiy tarafından yapıldı usul i cedid ariflerni degil seslerni ögretmek esasına tayana edi lâkin qadimciler eski usuldan tarafdarları ve halq oña eñ başta razı kelmedi o yañı mektepni menimsetmek içün qırq künde oquma yazma ögretecegini devam etti tam qırq kün soñra bağçasaray halqınıñ aldında talebelerni imtian etti episi de oquma yazmanı ögrengen ediler bu vaqiadan soñra gasprinskiyniñ itibarı artqan edi qadimciler şalt ögrenilgen ilim şalt unutılır dep qarşı kelmege devam ettiler gasprinskiyge köre maarif sisteması ana tiliniñ ögretilmesine hızmet etmeli ve diniy malümatlarnen beraber dünyeviy malümatlar da olması kerek edi usul i cedidde muayyen ders zamanları ve talebe sayıları edi ilk mekteplerde oquv zamanı eki yılnı keçmeycek bir muallim tan ziyade talebege aynı vaqıtta ders bermeycek edi aftada altı kün ve bir ders kününde zamanı er daqqanı aşmağan eñ çoq beş ders oqutılacaq edi talebeniñ yorulmaması içün ders aralarında teneffüsler bar edi bedeniy cezalar da berilmey edi maalle mektepleriniñ tersine usul i cedid mekteplerinde er afta ve semestr soñlarında bütün fenlerden imtianlar yapıldı mektepni tamamlamaq içün bu imtianlardan keçmek kerek edi mekteplerniñ avasına temizligine yarıq olmasına diqqat etildi o zamanğa qadar yalıñız rus mekteplerinde körülgen raleler qaratahta kitaplıq ve diger oquv levazimatı mekteplerde ola edi oquv programmasında da büyük deñişmeler oldı ilk basamaqta ana tilinde oquma yazma esap arifmetika hat quran oquma ve islâmnıñ esasları ekinci basamaqta coğrafiya ve tarih islâm ve memleket tarihı aqqında dersler ve tabiat bilgisi dersleri de oqutıldı çoqusı ilk sefer berilgen bu dersler içün ders kitabı da olmağanından usul i cedid mekteplerinde qullanılacaq esas ders kitabını da senesinde hoca i subyan adınen gasprinskiyniñ özü yazıp kene özüniñ matbaasında bastırdı bu vaqıtta tercimanda devamlı usul i cedidnen alâqalı maqaleler yazğan gasprinskiy körüşlerini rusiye türkiy halqlarnıñ episine qabul ettirmek ğayesinde edi bunıñ içün er sene rusiyeniñ er tarafından musulman tuccarlarınıñ kelgeni nijniy novgorod panayırına barıp onıñ propagandasını etti senesi bağçasaray nümüne mektebi muallimi bekir efendini râzan vilâyetindeki ankermanğa yiberdi bekir efendi ekinci nümüne mektepni o yerde açtı usul i cedid er yaqta duyulıp başladı türlü yerlerden qadar molla bağçasarayğa kelip usul i cedidni ögrenip memleketlerine qayttılar bundan soñ rusiyeniñ aman er vilâyetinde ekişer üçer mektep teşkil etildi senesi samarqandğa barğan gasprinskiy anda bir nümüne mektep açtı bu mektep üç ay soñra qapatılğan olsa da savtiy fonetik usulnıñ usul i savtiye ketirgen faydalarını köstergeni içün orta asiyada peş peşke usul i cedid mektepleri açılmağa başlandı gasprinskiyniñ başlatqan bu inqilâbına eñ başta qoltutqanlar bütün rusiye türkiy halqları arasında em iqtisadiy em de medeniy taraftan eñ quvetli olğan qazan tatarları edi evelâ qazan tatarları artında da azeriler arasından çıqqan ileri körüşli mollalar muallimler tuccarlar ve zengin musulmanlar usul i cecid areketini baş destekçisi oldılar senesine kelgende rusiyedeki usul i cedid mektepleriniñ sayısı qadar oldı gasprinskiy musulman qızları içün ilk usul i cedid mektebini tatası pembe hanım bolatuqovağa de bağçasarayda açtırdı bu nümüne diger yerlerge de qısqa zamanda cayıldı usul i cedid inqilâbı rusiye türkiy halqları arasında qadın areketini bir başlanğıç noqtası oldı qırımtatar icreti xviii asırnıñ soñundan xx asırnıñ başına qadar devam etken qırımtatar halqınıñ çoqluğınıñ balqanlar ve anadoluğa kütleviy köçkeni qırımnıñ rusiyege qoşulması üzere senesi fevral kününiñ manifesti ile işaretlengen siyasiy aktsiya qırımtatar tarihında bir burulış noqtasıdır rusiyege bağlı olıp yaşalğan yıllar ne edi siyasiy çökte zamanı yerleşik ayatqa keçüv ve rusiye ile körünişte barışçı munasebetlerde bulunma devridir bunıñnen aynı zamanda artı kesilmegen icret esnası topraq ğayıpları gizlice ya da açıq açıq qırımdan quvulma zamanıdır ve xix asırnıñ soñlarında maneviy canlanma ve rusiyeniñ tesiri altında milliy qırımtatar ziyalılarnıñ peyda oluvı yıllarıdır niayet senesi qırım muhtar şuralar sotsialist cumhuriyeti qurulğan soñ onlarnen yıl müddet kelgen aqsızlıqlardan soñra qırımtatar halqı özüniñ medeniyeti ve devletçiliginiñ pek mesüliyetli bir saibi olaraq duymağa başlağan edi faqat senesiniñ sürgünligi halqlar ailesinde musaviy statusqa bağlanğan ümütlerge soñ berdi qırımtatar tarihı üzerine yoq denilecek qadar az araştırmalarnıñ soñunda icret meselesi daa çoq tedqiq etilgen kibi körüne amma tarihçılıqnı tafsilâtlı olaraq incelegenimizde bu körünişniñ hatalı olğanı ortağa çıqa kesinliknen şunı ayta bilemiz ki tarih edebiyatında icret meselesinen alâqalı cevaplardan çoq sual bardır tedqiqatçılar qırım hanlığınıñ tüşmesinden soñ icret qırımtatar tarihınıñ eñ facialı saifeleri olğanını körüş birligi ile qabul etkenlerine rağmen bu mevzunıñ tüyüm noqtalarında sebepleri er bir köçüvniñ büyükligi hronologik sıra tam bir açıqlıq alâ daa yoqtır tahminen yıllarında kerçekleşken ekinci icretni tedqiqatçılarnıñ bir çoqu iç añmay ekinci icretniñ tarihları amet özenbaşlığa köre v h kondarakige köre p k martyanovga köre senesidir üçünci icretniñ hronologik sırasıda tam belli degil özenbaşlı yıllarını köstere çernışov ise yıllarını bu üçünci icretniñ hronologik sıñırlarını belirlegende qırım cenki yılları sırasında yapılğan köçlerni de esapqa almaq kerektir aynı hronologik çerçevisini m pinson teklif ete bundan soñra yapılğan icretler ancaq eki tedqiqatçınıñ çalışmaları ile bellidir martyanov müfti zade töpe noqtası yıllarına kelgen xix asırnıñ soñlarında ve xx asırnıñ başları ile işaretlengendir bu köçlerniñ de hronologik çerçevesi tartışmalıdır böylece birinci üç icret dalğasınıñ tarihlarınıñ belgilevinde mevcut olğan uyumsızlıq ve icret meselesi daa çoq ilmiy degil gazeta yayınları ile ifade etilgeninden sebep tafsilâtlı bir araştırmağa ihtiyac bardır bunıñnen aynı zamanda dindaş türkiye asreti mırza ve ruhaniylerniñ qışqırtmaları laşkov ve atta tatarlarnıñ topraqqa sadıqsızlığı markeviç birinci icretniñ sebepleri olaraq kösterile bu mesele üzerine amet özenbaşlınıñ körüşleri bam başqadır özenbaşlı diniy ve milliy sebeplerini ekinci planğa taşlap icretniñ esas sebepleri rusiye çar ükümetiniñ vahşiy siyasetinde köre ve şöyle yaza qırım tarihından soñra asla insanlıqqa yaqışmağan bir taqım vahşiyane tedbirlerle onı öz halqından boşatıp böyleliknen temizlemesini tüşündigi yerlerge saray dalqavuqları ile bir taqım közü toymaz memur qafillerini yerleştirmek siyasetini qullanğan ve bu emelleri qarşısında iç bir mani tanımağan müstebdit çarlığın misli körülmemiş zulumı altında qalğandır birinci icretniñ büyüklikleri üzerine de kesin bir fikir yoqtır bazı araştırmacılar köçken qırımtatar sayısını biñden biñge qadar hanatski biñge qadar skaski biñ özenbaşlı olaraq köstere markoviçniñ taminlerine köre ise birinci icret dalğası biñ kişi olğanını yaza tarihçılıq arasındaki ekinci icret aqqında menbalar daa azdır martyanovğa köre bu devirde kişi qırımnı terk etkenini yaza ve vaqianı tarihlı bükreş barışıq añlaşmasına bağlay bu añlaşmağa köre rusiye bucaq ve yedisan tatarlarınıñ türkiyege keçmesine mani olmayacaq edi rus tarihçılığında qırımtatarlarnıñ üçünci icreti daa çoq aydınlatılğan o yıllarınıñ vaqiaları daa tafsilâtlı berilip yılları arasında köçkenlerniñ resmiy sayısı kişi olaraq belgilengen xx asırnıñ ncı yıllarında yazılğan kitaplarda icretniñ başlıca sebepleri qırımnı bir an evel slavânlar ile müstemleke etilmesi olğanı ifade etile bir çoq müellif akistatar ruhunda maqaleler yazıp tatarlarnıñ qırımda qalmasını telükeli ve meşaqlı olğanını ifade eteler tşerban pereseleniye tatar bu icretniñ sebeplerinden birini de diniy taassup fanatizm dep köstereler tşerban markeviç protatar tatar yanlısı noqta i nazarını ise bu devirge ait eki müellifniñ maqaleleri bellidir yıllarında yazılğan oçerklerde mesele tarih baqımından tedqiq etile mezkür yazılarda qırımtatarlarnıñ ağır maddiy vaziyetlerine işaret etilip rus memurlarnıñ zulumı akis etile levitskiy rusiye dailinde ve tatarlarnıñ qırım cenkine qadar yaşayışını tasvir etip şunı ayta tatarlarğa yapılğan zulumlıqlarğa rus ealisi bile qatlanamaz edi levitskiyge köre bu munasebetlerniñ asıl sebebi qırımnı tatarnıñ elinden alıp ortodoks mezebinden insanlarnı yerleştirmektir levitskiy s bu problema üzerine beñzer noqta i nazarını gertsen tarafından yayınlanğan kolokol mecmuası tuta ükümetniñ bu icretteki rolüni şidetli olaraq tenqit etip ve tatarlarğa simpatiyasını kösterip şöyle yaza cenk bitken soñ ükümetniñ aqlına şu keldi qırımnıñ yerli halqı yañı cenk başlasa telükeli ola bilir ve bu topraqlarğa ruslarnı ya da bulğarlarnı yerleştirmek üzere tedbirler almaq kerek onıñ içün tatar ve noğaylarnıñ türkiyege köçmesine mani olmaq yasaqlanğan edi tatarlar birden birge ükümet olarnıñ qırımda qalmalarını zorlamağanını duydılar goneniye bu icretniñ daa bir sebebi e i totlebenge köre ükümetniñ tatarlarnı qırımdan imperyanıñ iç bölgelerine sürgün etme ve hristian dinine döndürmege niyetli olğanı haberiniñ tarqalmasıdır levitskiy bu qadar kütleviy köçüviniñ tedqiq etkende bir qaç meseleni köz ögüne ala qırım cenki zamanında qazaq patrulleri qırımda kezip tatarlarnıñ ihanet kerekçesinen apis etip qabar bermegenleri taqdirde duşman tarafına keçmek istegenler dep amirlerine teslim eter ediler bu sebepten bir çoq tatar oröl kursk herson yekaterinburg guberniyalarına sürülgen edi körgenimiz kibi levitskiyniñ köstergen sebepleri umumen iqtisadiy sebepler edi bu mevzuda daa radikal noqta i nazarda kolokol ükümet qırımda ruslarnı yerleştirmek içün eñ sadıq tatar ealisini qırımdan sürgün etti ve qırımda biñ tatar köçken soñ añladı ki ruslar qırımğa kelmeyecek kolokol bütün yapılğan zulumlarda baş nazir m n muravyov reisligindeki ükümetni mesül köre daa soñra yazılğan maqalelerde bilhassa ilmiy populâr ve hatırlav harakterindeki yazılarda ketken tatarlarğa qarşı bir asretlik motivi duyula hırsız memurlarnı tutıp atmaq yerine bizde eñ namuslu qırım halqlarından tatarlarnı quvdılar bu cenkte kimseni bu qadar qırmadılar bu sakin faydalı halqnıñ qırğanları kibi olarnı ihanelikte qabaatlap buhtan ve rezil ettiler öz eski yurtlarını terk ettirdiler sovet tarihçılığında yıllarındaki qırımtatar köçlerniñ sebepleriniñ yañıdan qavrama kirişiminde bulunıldı faqat bu tedqiqatlar sınfiy zıddiyet noqta i nazarına esaslanıp yapıla edi yani marksist nazariyesine tayana edi böylece rus tarihçılığında xix xx asırnıñ cı yıllarında yapılğan köçler daa ziyade aydınlatılğan uriye edemova s d belli qırımtatar yazıcısı uriye edemova senesinde baydar uvada dünyağa keldi babası ve ağası cenkte ekende anası alime ve dört qardaşınen beraber sürgünliginde sırdarya vilâyetine yiberildiler ağası cenkte öldi babası cenkten soñ de olarnı qıdırıp taptı uriye edemova daa örgencilik yaşlarında ana tiline ve edebiyatqa aveslenip qısqa ikâyeler maqaleler yazmağa başladı de lenin bayrağı gazetasında onıñ qırmızı gül adlı ilk ikâyesi neşir etildi senesinden son lenin bayrağı gazetasında çalışmağa başladı uriye edemova ömürlik yanımdasıñ baş yazısı nişan yüzügi saniye başımnıñ ucundasın anam yürek ateşi aydın gecede eserlerinen qırımtatar halqınıñ yüreginde sayğı itibar aqiqiy sevgi qazana bildi o qırımtatar yazıcı ve şairleriniñ kitaplarını neşir etme işinde de müim çalışmalar yaptı taşkentteki ğafur ğulam neşiriyatında qırımtatar edebiyatı bölüginde çalıştı ve qırımtatar tilinde yazılğan kitaplarnı neşirge azırladı şimdiki vaqıtta uriye hanım tavriya devlet neşriyatı qırımtatar edebiyatı bölüginiñ müdiridir ve belli qırımtatar şairlerinden bilâl mambetniñ omür arqadaşıdır kerim camanaqlı aqiqiy adı kerim reşid oğlu reşidov belli qırımtatar şairi edebiyat ve folklor alimi kerim reşidov senesi bugünki aqşeyh rayonındaki camanaq köyünde doğdı qardaşı mennan camanaqlı da qırımnıñ belli şairlerinden edi köydeki mektepni bitirgen soñ aqmescitke ketip muallim olmaq içün evelâ pedagogika mektebi soñra pedagogika institutında oqudı til ve edebiyatnen alaqâlı edi ilk şiirlerini talebelik yapa ekende yazmağa başladı şiirleri yañı dünya yaş quvet gazetaları ve ileri mecmuasında neşir etildi senesinde azatlıq şarqıları adlı şiir kitabı neşir etildi yazıcılar birligine kirgen soñ rus ve qazantatar yazıcılarnen munasebetlerini quvetlendirdi qazan tatar qızı reşide hanımnen evlendi senesi üsein şamil toqtarğazı aqqındaki dissertatsiyasınen doktor diplomını aldı kerim camanaqlı qırımtatarlar arasında özüniñ edebiyatı aqqında doktorlıq dissertatsiyasını yazğan ilk alimlerden birevidir onıñ qılavuzlığında qırımtatar folklorı sistematik olaraq tetqiq etilmege başlandı köylerge ilmiy eyyetler yiberilip elyazma edebiy eserlernen yır çıñ mane masal kibi sözlü eserler toplandı kerim camaqlınıñ çıñ ve maneler s aqmescit qırımtatar masalları s aqmescit s yañıdan çıqarıldı kitapları neşir etildi halq ikâye ve destanlarından aşıq ğarip qoplandı batır qozu kürpeçniñ qırımlılar arasındaki deñişik variantlarını taptı qırımğa qaytamasa da alabuğada ekende özbekistandaki tuvğanları ve arqadaşlarınen körüşme imkânı taptı taşkentteki yusuf bolat ve diger arqadaşlarınen halq masallarınıñ yañı derlemelerini azırladı yuriy bekir oğlu osmanov s aprel büyük qaralez qırım şscb s noyabr aqmescit qırım ukraina ulu qırımtatar erbabı qırımtatar milliy areketi iştirakçisi ve lideri siyasetçi yazıcı şair jurnalist müendis ve alim yuriy yusuf osmanov senesinde qırımnıñ büyük qaralez köyünde şimdi bağçasaray rayonı doğdı babası bekir osman senesi büyük özenbaşta doğğan edi anası mariya vladimirovna guşinskaya belarus ziraat müendisi edi babası ii cian cenkinde partizan areketine qoşulıp dağğa çıqtı te özbekistanğa sürgünlikke yiberildi yuriy osmanov anasınen beraber s oktâbr ayında azerbaycanğa köçken edi babası olarnen ferğanada tapıştı de mektepke kirip de onı bitirdi babası qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçisi edi özü de da milliy areketke qoşuldı de bauman adına moskva aliy tehnik oquv yurtunı daa soñra serpuhov energetika ve fizika institutını bitirdi çalışmaları neticesinde professor oldı ilk sefer de moskvada tutuqlandı ge qadar apiste qaldı daa soñra arqadaşınen beraber özbekistanda makeme etilip buhara yanındaki qızılçöl apisanesine yiberildi de azat olğan soñ azerbaycanda sumgait cam fabrikasında müendis olıp çalıştı ferğana vadiysiniñ suvlama leyhasında vazife yaptı de yañıdan tutuqlanıp yaqutistanda temerküz lagerine yiberildi makümiyetniñ bitmesine üç kün qalğanda hususiy maküm statusında blagoveşçenskte rusiyeniñ amur vilâyeti apis etildi de psihiatriya hastahanesine yiberildi bu sebepnen sürgünlikteki qırımtatar halqı büyük kütleviy numayışlar yapqan içün aynı sene içinde azat etildi da qırımtatar milliy areketi adına bir muracaat vesiqası azırlap şuralar birliginiñ yuqarı şurasına yani parlamentine yiberdi bu vesiqada qırımtatar halqınıñ aqları keri berilmesi ve bütün sürgün etilgen halqlar aqqında beyanname bar edi da qırımtatarlar vatanğa qaytuv komitetiniñ reisi oldı de bütün oğraşlarğa rağmen maruz qalınğan qattı politikalarnıñ deñişmemesi vatanğa qaytuvğa musaade etilmemesi ve aqlarnıñ keri berilmemesi sebebinden o künge qadar alğan bütün unvanlarını taşladı senesinde tavriya ekologiya universitetiniñ şarqiyat bölügi müdiri oldı apayı ayşe fizika ocalığı yapa soñ olaraq milliy adalet fırqası teşebbüsi bar edi kirim dergisi s kırım tatar halk şarkıları türkçeden qırımtatar halq yırları zsuzsa kakuk tarafından azırlanğan senesi türkiyede neşir etilgen bir kitap birinci cian cenki vaqtında avstirya macaristan imperiyası topraqlarında rusiyeli esirler arasında tapılğan musulman askerler içün eki lager qurulğan edi birinci lager eger şeeri yaqınlarında edi mında ekseriyetnen qazan tatarları mişerler bar edi ekinci lager estergon şeeriniñ tış maalesinde qurulğan edi bu lagerdeki esirlerniñ çoqusı qırımdan ve kavkazdan kelgen askerler edi belli macar türkşınas ignats kunoş ignc knos cenk boyunca er yaz bu lagerlerge barıp türkiy tillerde laf etken esirlerden zengin folklor materialı toplağan kunoş qırımtatar halq yırlarını manelerini estergon lagerinde topladı senesinde vefatından soñ apayı bularnı macar ilimler aqademiyasına sattı zuza kakuk zsuzsa kakuk tarafından senesi bir arağa ketirilgen bu cıyıntıq senesi türk dil kurumu tarafından neşir etildi kitapta mane yır bar em manelerniñ em de yırlarnıñ mevzusı ekseriyetnen aşq aqqında yırlarda qırımtatar tarihındaki qaramanlıqlarğa da rastlana erek qalınğan vatan asreti is etile çerkez ali aqiqiy adı çerkez ali amet oğlu ametov s d belli qırımtatar şairi ikâyecisi ve romancısı çerkez ali ametov qırımda bağçasaray rayonınıñ bağatır köyünde dünyağa keldi babası qırımtatar çerkez ametnen anası istanbullı melek filsan padişa ii abdülhamitniñ yaveri ihsan paşanıñ qız qardaşı istanbulda evlendi o vaqıtlarda kavkazdan kelgen er keske istanbulda çerkez dep aytılganı içün qırımtatar ametke de çerkez dep taqmaq tağalar çerkez amet apayınen beraber senesinde qırımğa qayttı çerkez amet daa ali kiçkene ekende vefat etti çerkez ali ilk mektepni bağatır köyünde orta mektepni ğavr ve kökköz köylerinde oqudı çerkez ali edebiy eserler yazmağa daa qırımda ekende başlağan edi ilk yazğan şiirleri quş qaya ve muzıkant olurım de aqmescitte yaş leninciler mecmuasında neşir etildi çerkez ali tercime saasındada müim çalışmalar yaptı alişer nevainiñ gazellerini nizaminiñ şiirlerini konstantin simonov ve lesâ ukrainkanıñ eserlerini qırımtatar tiline tercime etti ziyadin cavtöbeli aqiqiy adı ziyaddin meñliazizov belli qırımtatar şairi ve yazıcısı ziyaddin cavtöbeli de keriç civarında cav töbe köyünde şimdi yedi quyu rayonı doğdı köy mektebini bitirgen ziyadin senesi totayköy pedagogika tehnikumına oqumağa kire onıñ ilk şiirleri emgek adlı divar gazetasında derc olundı şu yılnıñ soñlarında ise yeñi dünya gazetasında yaş şairniñ qızıl bayraq qızıl yıldız kibi bir sıra şiiri basıla senesi tehnikum aqmescit şeerine avuştırıla cengiz dağcı onıñ ocalığından alğışnen laf ete bu sebepnen ziyadin cavtöbeli mında bir çoq qırımtatar şairinen tanışa onıñ komsomol yırı komsomol saflarına kim kire bir çoban baladan körgen künlerim kibi bir sıra şiiri yaşlıq arasında meraqnen oqula senesi ziyadin cavtöbeli yaş quvet gazetasınıñ edebiy hadimi ve mesül kâtibi olaraq çalışıp başlay aynı vaqıtta oquvını da devam ettire senesi qırım devlet neşriyatında yaş şairniñ inqilâbiy şiirler adlı cıyıntığı neşir oluna cavtöbeli senesi tehnikumnı bitirgen soñ aqmescit rayonı alma tarhan köyündeki nümüne mektebine müdir olaraq yollanıla aradan çoq keçmeden şu yılnıñ baarinde yeñi dünya gazetasınıñ mesül kâtibi olaraq tayinlene matbuat ve edebiyat işlerinle bayağı tecribeli adamlar arasında çalışuvı yaş cavtöbelini şair ve gazetacı olaraq şekillendire bu yılları o aqmescit pedagogika institutınıñ içtimaiy iqtisadiy fakultetine kire ve çalışa em de oquy institutnı bitirip aspiranturada oquvını devam ete seneleri cavtöbeli qırım devlet neşriyatında muarrir olıp çalışa senesi o proletar yazıcıları birligine aza qabul oluna senesi ordu saflarında hızmet ete seneleri qırım devlet neşriyatında baş muarrir vazifesinde çalışa bu devirde onıñ yaş buvın yırları adlı şiirler cıyıntığı basılıp çıqa dinlerniñ zuurı ve zararları oraza qurban sünnet islâm dininiñ sınfiy maiyeti kibi maqaleler yazdı qızıl proletariy qızıl yaşlıqqa keriç qızlarına qadınlarğa bay ve fuqare al tañ lenin kibi şiirlerinde sotsializm aq ve adalet mevzularını işledi sotsializm içün pek çoq küreşse da diger qırımtatar ziyalılarınıñ aqibetine oğradı şairniñ yaratıcılığı gürlegen bir vaqıtta stalin şahsına tabınuv devri kele ve zemaneniñ ileri adamlarınen bir sırada cavtöbeli de bastırıqqa alına senesinden senesine qadar apishanelerde buluna ve senesi özbekistannıñ samarqand şeerine kele senesine qadar ocalıq yapa senesi qabaatsız tanılıp reabilitatsiya oluna senesinden senesinece qurucılıqlarda işçi olıp çalışa bu vaqıttan soñra özbekistanda lenin bayrağı gazetasında maqale ve şiirler yazdı cenkten soñ ziyadin cavtöbeliniñ yırla insan edebiyat sevdatarı çeşit yıllar şiirleri ayırılmaz dostlarım kibi şiiriy cıyıntıqları basılıp çıqtı ziyadin cavtöbeli senesi iyün da icrette vefat etti ayder osman belli qırımtatar ikâyecisi ayder osman senesinde qırımnıñ seyitler rayonında beş qurtqa köyünde dünyağa keldi altı yaşında bütün qırımtatar halqınen beraber sürgünlikke yiberildi özbekistannıñ marğılan şeerindeki muallim mektebini bitirip muallimlik yaptı senesinde taşkent univetitetini gazetacılıq bölüminden diplom aldı lenin bayrağı gazetasında bölüm müdirligi yıldız mecmuasında baş müelliflik ve mesül kâtiplik yaptı özbekistan yazıcılar cemiyeti prezidium azası oldı ayder osmannıñ eserleri diger türkiy tillergede tercime etildi tercime saasında da çalıştı rus ve özbek tilinden pek çoq eserni qırımtatar tiline tercime etkeni kibi qırımtatar tilinden de rus ve özbek tiline tercimeler yaptı ayder osman qırımğa köçmek ve yerleşmek içün pek çoq qıyınlıqnen oğraştı lâkin bu onıñ sağlığını bozdı s iyün de vefat etti cemil kermençikli belli qırımtatar şairi cemil kermençikli senesinde kermençik köyünde şimdi bağçasaray rayonı dünyağa keldi babası muallim olğanı içün oquv yazuvnı evde ögrendi eki sene bağçasarayda abdulalim mektebinde soñra zıncırlı medresede oqudı de bir yıl istanbulda medresede tasiline devam etti seneleri arasında orenburgda hüsaniye medresesinde tasil yaptı de qırımğa qaytıp muallim tayin etildi ilk şiirlerin zıncırlı medresede oquy ekende yazdı aqmescitte küçük dostlarıma adlı şiir kitabı neşir etildi tatarım muqaddes emelimiz olurken seviñ ey şanlı millet çelebicihana kibi pek çoq şiirinde qırımtatar milliy areketi içün fikirlerni akis ettirdi bazı ikâye ve icviye denemeleri yaptı cemil kermençiklige de milliyetçilik iddasınen ağır apis cezası berilip sibirge sürgün etildi lagerlerdeki zulüm ve eziyetke dayanamadı senesinde arhangelsk lagerinde vefat etti eşmırza oysullı ya da eşmırza qart belli qırımtatar halq şairi keday çıñcısı eşmırza qart senesi keriç yarımadasındaki oysul köyünde fuqare qorantasında doğa faqır ömür keçirgen bu istidatlı keday köy köyden yürip özü uydurğan yırlarını yırlay onıñ yırları çarlıqqa eziyetke qarşı doğrultılğandır eşmırzanıñ icadı yazılı olaraq degil de ağızdan ağızğa avuşuv neticesinde halq arasında keniş tarqağandır onıñ yırları qırımnıñ çöl taraflarında ve keriç yarımadasında yaşağan qırımtatarlar arasında saqlanıp qaldılar qırım destanları halq ikâyelerini yahşı bile edi eserlerinde qırımdan rusiye ordusına askerge alıp ketilgen yaşlarnı qırımtatar icretini halqqa yapılğan zulümni mırzalarnıñ yapqan aqsızlıqlarnı halqnıñ istek ve tüşüncelerini añlattı eşmırza qartnıñ közleri körmey edi onı elinden cetep yürgenler öyle alicenap insanlardan biri qırımnıñ ağırmaq eli köyünden qulmambet bekmambet olıp soñundan onıñ özü de belli folklorcı masal aytıcı olıp yetişti eşmırza qartnıñ ekseriy şiirleri onıñ ağzından yazılıp alınğandır cenkten evel eşmırza kedaynıñ yaratıcılığınen a s puşkin adına qırımtatar tili ve edebiyatı ilmiy tedqiqat institutı oğraştı senesi institut folklorcı baqı ğaziyevniñ halq şairi eşmırza adlı kitabını neşir etti bu kitapqa eşmırza qart aqqındaki maqalenen beraber kedaynıñ bazı şiirleri de kirsetildi icrette neşir etilgen edebiyat hrestomatiyası taşkent kitabına eşmırza qartnıñ soldatlıq aqqında serlevalı şiiri kirsetildi eşmırza qart senesi vefat etken alim azamat oğlu belli qırımtatar halq qaramanı alim azamat oğlu halq arasında alim aydamaq dep biline senesinde qarasuvbazar civarında köpürliköy köyünde doğdı fuqare bir köylü olğan azamat aqaynıñ balası eken makeme vesiqalarında anasınıñ adı kerime dep yazıla aqmescitte yaşağan çernayeva da yazğan pereval tübünde adlı hatıratında alimniñ bir de qız qardaşı olğanını onı bir mırzanıñ qaçırğanını mani olmaq istegen azamat aqaynı kötekletkenini qısqa bir vaqıt soñra azamat aqaynıñ ölgenini yaza alim bala ekende tericide çalışmağa babası ölgen soñ ırğatlıq yapmağa başlay senesinde aqmescitte yazılğan alim adlı bir hatıratqa köre qatında çalışğan pomeşçikniñ qızına aşıq olğan lâkin qıznıñ babası olarnı ayırıp alimni apis ettire alimniñ apis oğlanına çoq üzülgen qız şu yırnı ayta makeme vesiqalarına köre ise alim cinayetten apis etile başta bender qalesine soñra kişinovğa yiberile de qaça bu vesiqalarğa köre eski qırım kefe aqmescit kezlev taraflarında dolaşıp evlerge yolcularğa basqın yapqanı yazıla alimni tutmaq içün mırza ve pomeşçikler çoq oğraşa tutulğan soñ yahşı etip köteklenip sibirge yiberile alimniñ bundan soñraki ayatı aqqında mâlümat yoqtır lâkin halq ikâyelerine köre alimnin kene qaçıp türkiyege ketkeni aytıla alim resmiy maqamlarğa köre aydut cinayetçi dep aytılsa da halqqa köre qaramandır o devirde mırzalarğa aqsızlıqlarğa qarşı halqnıñ yanında olğan onıñ içün yazılğan pek çoq ikâye ve edebiy eser bar çolpan zöre venera küneş sistemasında küneşke uzaqlıq baqımından ekinci sıradaki seyyare halq arasında tañ yıldızı ve çoban yıldızı olaraq da belli öz ekseni etrafında küneş sistemasındaki diger bütün seyyarelerniñ akis istiqamette döne çolpan saat istiqametinde döngen tek bir seyyaredir büyükligi ceetinden zemin ile beñzerlik köstergeninden dünya ile qardaş seyyare olaraq da biline kök yüzünde küneşke yaqın yerde bulunğanından ve orbitası zeminniñkisine köre küneşke daa yaqın olğanından yer yüzünden tek küneş doğmadan evel ve batqandan soñ körünip ola onıñ içün çolpan aqşam yıldızı saba yıldızı ve tañ yıldızı olaraq da adlandırılğandır körünip olğanı vaqıtlarda kök yüzündeki eñ parlaq cisim olaraq diqqat çeker seyyare küneşniñ etrafında aylanıp turğan kök cismi tar manasınen küneş sisteması içinde küneşniñ doğrudan yoldaşı olğan ve halqlarara felekiyat birligi tarafından bu tarifke uyğundır dep tanılğan sekiz kök cismini tayinlemek içün qullanıla küneş sistemasında resmen qabul etilgen sekiz seyyareden ğayrı bu cisimlerlge büyüklik orbita ve fizikiy hususiyetler ceetinden aynı zümrege qoyulıp olacaq yañı kök cisimleriniñ keşif etilüvi bir yandan da başqa yıldızlarnıñ etrafında da küneş sistemasındaki seyyarelerge oşağan kök cisimleriniñ dolanğanınıñ saptanması seyyare tarifiniñ sıñırlarınıñ bulanıqlaşmasına sebep olğandır halqlarara felekiyat birliginiñ senesi qabul etken küneş sistemasınıñ sekiz seyyaresi küneşke yaqınlıq sırasına köre şulardır bu sekiz seyyareniñ tışında daa evel seyyare olaraq tariflengen pluton halqlarara felekiyat birliginiñ yañı tariflemesine köre kiçik seyyare olaraq qabul etile riza fazıl mayıs noyabr belli qırımtatar şair ve yazıcısı riza fazıl senesi mayıs da qarasuvbazar rayonınıñ barın köyünde köy ocasınıñ qorantasında dünyağa keldi senesi sürgünlik vaqtında şimalge rusiyeniñ kostroma vilâyetiniñ makaryev rayonına tüşti ve ösmürleyin dağda çalıştı sürgünlikniñ bütün ağırlıqlarını özüniñ başından keçirdi senesi kostroma şeerinde ticaret oquv yurtunı senesi ise samarqand ticaret institutınıñ iqtisadiyat fakultetini bitirdi seneleri qırgızistannıñ oş şeerinde ticaret sistemasında öz zenaatına köre çalıştı senesi taşkentke köçti ve şu yıldan başlap senesine qadar anda qırımtatar tilinde çıqqan lenin bayrağı gazetasında terciman edebiy hadim edebiyat ve sanat bölüginiñ müdiri vazifelerinde bulundı seneleri yıldız mecmuasında başta şiiriyet bölüginiñ müdiri olıp senesinden ise derginiñ mesül kâtibi vazifesinde çalıştı senesi yıldız mecmuası hadimlerinen beraber qırımğa köçip keldi uzun yıllar boyunca qırımtatar edebiyatınıñ deñişik saalarında çalıştı qırımtatar folklor eserlerin toplap neşir etti riza fazılnıñ icadiy faaliyeti senesi lenin bayrağında basılgan aramtamaq ötmek kibi ilki şiirlerinden başlanğandır senesi onıñ navrez adlı birinci şiir kitabı basılıp çıqtı senesi qayda birlik anda tirilik adınen birinci kere qırımtatar atalar sözleri cıyıntığını çıqarmağa nail ola senesi ise kene qırımtatar folklorına ait maneler ve çıñlar cıyıntığını neşir etti riza fazılnıñ büyük işlerinden biri şu ki o qırımtatar edebiyatı ve islâm tarihında birinci olıp bütün dünya musulmanlarınıñ muqaddes kitabı olğan quran ı kerimni qırımtatar tiline çevirip onı seneleri devamında yıldız mecmuasında derc ettirdi senesi ise o quran ı kerimniñ şu tercimesini ayrı kitap etip çıqarmağa nail oldı şakir selim belli qırımtatar şairi sanat erbabı terciman şakir selim s aprel da aqşeyh rayonınıñ büyük as köyünde doğdı sürgünlikten soñ başta özbekistannıñ cambay qasabasında daa soñra taşkentte ömür sürdi de orta mektepni bitirip samarqand muallim mektebinde oqudı eki sene muallimlik yasağan soñ asker olıp sibirge ketti de samarqand universiteti filologiya fakulteti rus tili bölügine kirdi de diplomını aldı ilki şiirleri de lenin bayrağı gazetasında basılıp çığa de aqbardaq adınen şiir kitabı neşir ola daa soñ duyğularım sevgi alevi uyanuv yellerni diñle ve qırımda tüşünce adlı şiir kitapları basılıp çığa da ankarada şiir yarışmasında birinci oldı kene aynı sene arif nihat asiya şiir mukâfatını aldı de adam mitskeviçniñ qırım sonetleri adlı eserini qırımtatar tiline tercime etkeni içün polkul fondunıñ lehistan mukâfatını qazandı kene de taras sevçenko adına ukraina devlet mukâfatı aldı şairge de qırımtatar teatri hadimlerinen beraber yüksek devlet mukâfatı berildi bir defa qırımtatar milliy meclisi azası oldı den ge qadar yıldız mecmuasınıñ baş muarriri olıp çalıştı müim sağlıq problemleri sebebinen de qırımtatar yazıcılar birligi reisligi vazifesinden de ayrılğan edi şakir selim s noyabr künü ağır haslalıqtan soñ vefat etti memet niyazi dobrucalı belli qırımtatar şair ve yazıcısı memet niyazi senesinde romaniyada dobrucanıñ aşçılar köyünde doğdı ilk mektep ve rüşdiyede oqudı memet niyazi senesinde dobrucanıñ tanınğan adamlarından abdülhakim efendiniñ qızı safiye hanım ile evlenip dobrucadaki ocalıq işine devam etti memet niyaziniñ de istanbulda ithafat bağışlamalar ve de pazarcıqta sağış isimli şiir kitapları neşir etildi bulardan başqa şairniñ pek çoq eseri yaş tatar yazılar istanbul kök kitap istanbul qırım şiirleri köstence mecmualarda basıldı şiirlerinde romaniyadaki qırımtatarlarnıñ ata vatanlarına olğan sevgilerinden başqa milliy tüşünce ve üriyet mevzularını tilge ketirdi memet niyazi noyabr da vefat etti ve mecidiye köyünde kömüldi tataristan cumhuriyeti rusiye terkibinde bir türkiy cumhuriyettir ealisi olğan cermay ve maden zengini bir regiondır paytahtı qazan senelik bir şeerdir diger balaban şeerleri yarçallı bögilme elmet çistaydır eali sıqlığı kişi km senesinde ealisiniñ tatar rus çuvaş edi qazan tatarları edil qama bulğarlarınen xiii asırda orta asiyadan köçken qıpçaqlarnıñ torunlarıdır bulğarlar vii asırda bu ülkege yerleşmege başlağan ix asırda devlet qurğanlar senesinde islâmnı qabul etkenler moğol basqınlarından soñra qurulğan altın ordu devletiniñ akimiyeti astına kirdiler xv asırnıñ ekinci yarımında altın ordu devleti yıqıldı bu regionda qazan qırım qasım hacı tarhan hanlıqları ve azat noğay ordusı ortağa çıqtı uzun sançışmalardan soñ ruslar qazan hanlığını yıqtı remziye alper s d türkiyeli belli qırımtatar tamırlı opera sanatkârı soprano remziye alper tanrıkulu senesinde qırımnıñ sudaq şeerinde dünyağa keldi daa eki aylıq ekende ailesi qırımdan köçip avstriyağa ketti avstriyanıñ bregenss şeeri ve alberşvende lagerinde sene qaldı daa soñra türkiyege yerleşti frida böhme carlo galeffi maria carena kibi ocalarnıñ közetüvinde oquğanı ankara devlet konservatoriyasınıñ yüksek bölügini senesinde bitirdi daa konservatoriyadada oquğan sırada almaniyadan kelgen şan pedagogı prof clemens glettenberg onı tınlap çoq muvafaqiyetli olacağını añlap münihteki yaz kurslarına davet etti lâkin talebeliginde ailesiniñ imkânları yetmegeni içün ketalmadı senesinde ankara devlet operasında çalışa ekende prof glettenbergniñ yañıdan davetinen bu kurslarğa qatılıp üstün bir muvafaqiyet kösterdi daa soñra bu muvafaqiyeti sebebinen alman ükümeti tarafından eki senelik daad bursunen mukâfatlandırılıp köln muzıka yüksek mektebinde prof peter itschnen çalışalma imkânına saip oldı mındaqı oquvnı tamamlağan soñ kene türkiyege qaytıp ankara devlet operasındaki vazifesine devam etti remziye alper senesinden berli ankara devlet operasında aytqanı prima partilerini qatında aqş italiya almaniya belçika frenkistan ispaniya bulğaristan macaristan romaniya avstriya kibi memleketlerde pek çoq kontsert berdi opera temsillerinde oynadı resitaller ve radio televizion içün programmalar yasadı cü sene programı çerçevesinde aoş ve avstriyada kontsert ve resitaller berdi remziye alper türlü yarışmalarğa qatılıp pek çoq milletlerarası mukâfat aldı sarmatlar m e vi iv asırlarda orta asiyadan ural dağlarına doğru soñra cenübiy rusiye ve şimaliy kavkazğa daa soñra balqanlarğa cayılğan bir halqtır tamırı tam belli degil bazı tedqiqatçılarğa köre sarmat tili iran til gruppasına mensüp edi bazıları olarnıñ türk tilli olğanını bazıları ise qarışıq bir halq olğanını iddia eteler m e iv asırda don özenini aşıp skit topraqlarını işğal ettiler neron zamanında roma topraqlarına keldiler m s i asırnıñ başınace romanı tehdit etmege devam ettiler iii asırda sarmat topraqlarınıñ çoqusı got işğaline oğradı senesinden soñraki hun köçleri sarmatlarnı ortadan köterdi vi asırda tarihtan silindiler sarmatlar onıñ içün atlarını qurban etkenleri bir ataş tañrısına tapına ediler sarmat qızları yaşlarnen beraber sançışır edi başlardaki matriarhal yaşayış deñişti ve bir erkek monarhiyası teşkil olundı zengin ölüler içün qazılğan mezarlarğa degerli eşyalarını qoyar ediler çuvaşistan ya da çuvaşiya resmiy adı çuvaş cumhuriyeti rusiyeniñ bir muhtar cumhuriyetidir cumhuriyetke adını bergen çuvaşlar türk halqlarından birevidir çuvaşistan rusiyeniñ orta kesiminde yer ala ve senesi iyün ayında muhtar cumhuriyet qurulğandır meydanlığı km ealisi qararnen adamdır paytahtı çeboksarıdır çuvaşlarnıñ x xvi asırlarda eski türk boylarınıñ edil bulğarınıñ qarışmasından meydanğa kelgenleri yazılğandır ayrıca çuvaşlarnıñ suvar ya da suvaz adlı türk adından kelgeni de ögge sürüle çuvaşlarnıñ başqurtistan ve tataristanda otura çuvaşlarnıñ oturğan regionı xvi asırda ruslarnıñ eline keçken regionda de muhtar memuriy birligi olğan senesi aprelinde de muhtar cumhuriyet alına kelgendir şscbniñ dağılmasından soñ da çuvaşistan cumhuriyeti adını alğandır çuvaşlar orta edil regionında qapalı bir cemiyet olaraq yaşaylar cumhuriyetniñ meydanlığı km memleketniñ üçte biri ormanlarnen qaplıdır ealisi adamdır ancaq çuvaş nufusı ğa yete nufusnıñ şeerlerde otura çuvaşistan moskva saat quşağındadır utc çuvaşistan iqtisadiyatı sanayı ve ziraatqa dayana sanayı qolunda maşna toquma elektrik alkogol kâğıt kereste himiyadır çuvaşiyada tahminen sanayı qurulışı bardır başlıca mahsulatı zahire kenevir qartop sebze keten şeker çükündir ve tütündir regionda ayvancılıqnıñ domuz asravcılığı de müim yer tuta ziraat kolhoz ve sovhozlarda yasala et süt yımırta işlep çıqaruvı yüksektir çuvaşlarnıñ esas dini hristian ortodokslığıdır ilk olaraq de çuvaş tili yasalğandır çuvaşlarda maarif seviyesi diger cumhuriyetlerde olğanı dayın yüksektir şimdi ülkede bar olıp maarif çuvaş tili yasala halqnıñ çuvaş tilini qullana ayrıca çuvaşistanda kitaphane klub bar olıp yılda million kitap basıla ve gazeta neşir etiledir memleketniñ naqliyat ağı qara ve deñiz yolunen yasala demiryolları ve qara yolları moskva aşağı novgorod qazan ulyanovsk ve paytaht çeboksarı ile bağlıdır qazan tataristan cumhuriyetiniñ paytahtıdır ealisi biñdir pek zemaneviy bir şeerdir türkiyedeki istanbul eskişehir ve balıkesir qazan şeeriniñ qardaş şeerleridir rivayetlerge köre qazan eñ az sene evel qurulğan bu rivayetlerniñ delili qazan kremlinde tapılğan bir çoq aqça senelerinde bastırılğan ve buña beñzer diger buluntılar qabul etile lâkin daa ziyade yazılı menbalarda qazan ilk defa xiv asırda keçe şeer edil bulğarlarınıñ sıñır qalesi olaraq qurulğan xiv xv asırlarda qazan altın ordu devletiniñ içindeki müim ticariy ve siyasiy bir merkez alına kele senesinde şeer qazan hanlığınıñ paytahtı oldı senesinde ise qazan şeeri rus çarı iv ivan qorqunçlı ivan tarafından zapt etildi ve bu tarihtan başlap rusiyege tabi oldı i petro zamanında şeer qazan guberniyasınıñ merkezi oldı sovet devrinde tatar muhtar şuralar sotsialistik cumhuriyetiniñ paytahtı oldı senesinden berli ise tataristan cumhuriyetiniñ paytahtıdır birleşken milletler teşkilâtı qısqaca birleşken milletler ya da bm resmiy tillerinde çince oktâbr de qurulğan dünya barışığını telükesizligini qorumaq ve milletlerara iqtisadiy içtimaiy ve medeniy bir iş birligi inkişaf etmek içün qurulğan milletlerara bir teşkilâttır birleşken milletler özüni adalet ve telükesizlikni iqtisadiy inkişaf ve içtimaiy eşitlikni milletler arasında bütün memleketlerge sağlamanı maqsat etilgen global bir quruluş dep tanımlay milletlerarası ilişkilerde quvet qullanıluvını ilk olaraq umumcian seviyede yasaqlağan ilk antlaşma birleşken milletler sözleşmesidir teşkilâtnıñ qurulğan senelerinde olğan aza sayısı şimdi itibarinen azalığı kötelgen vatikan ve deñiştirilgen çin halq cumhuriyeti soñki qoşulğan aza montenegro dahil ge barğandır teşkilâtnıñ idaresi nyu yorktaki baş merkezinden yürsetile ve aza memleketlernen er sene tertipli olaraq yasalğan toplaşuvlar kene bu baş merkezde yasala teşkilât yapısal olaraq idariy bölüklerge ayrılğandır baş assambleya telükesizlik şurası iqtisadiy ve içtimaiy şura idare şurası baş kâtibiyet ve memleketlerarası adalet divanı teşkilâtnıñ eñ köz aldındaki merciisi baş kâtiptir birleşken milletler fikriy ilk olaraq ii cian cenkiniñ bitkeninde cenkini ğalibiy memleketler tarafından memleketler arasındaki añlaşmazlıqnı ortadan kötermek ilerde meydanğa kelip olacaq ve özleriniñ telükesizliklerini tehdit etip olacaq bir cenkniñ aldına keçip olmaq maqsadınen ortağa atılğandır teşkilât yapısınıñ alen bu maqsatnı qoruğan bm telükesizlik şurasınıñ barlığı ve çalışuvlarınen ortağa salınğandır telükesizlik şurası on beş memleketten ibaret bu memleketlerden beşi daimiy aza statusındadır ve mıtlaq veto yetkisine saiptir bu memleketler amerika qoşma ştatları rusiye çin halq cumhuriyeti büyük britaniya ve frenkistandır telükesizlik şurasınıñ qarar alıp oluvı içün nisbeti kerek olıp daimiy azalardan bireviniñ aksi yönde rey qullanmaması kerektir bm içtihatlarına köre telükesizlik şurası qarar alakende veto yetkisine saip azalardan birevi ya da bir qaçınıñ rey bermege qoşulmaması bu azalarnıñ qararı veto etkeni añlamına kelmey ayrıca daimiy azalarnıñ çekimser qalmaları da aynı neticeni bere birleşken milletler united nations ıstılası ilk olaraq franklin ruzvelt franklin roosevelt tarafından ii cian cenki sırasında müttefik memleketler içün qullanılğandır ilk resmiy qullanuvı ise yanvar de birleşken milletlerniñ beyannamesinde ve atlantik hartiyasındadır bu tarihtan soñ müttefik devletleri özlerini united nations fighting forces olaraq adlandırğanlardır birleşken milletler fikri senesinde moskva tehran ve qairede müttefiklerniñ toplaşuvları sırasında çıqqan olıp frenkistan çin büyük britaniya amerika qoşma ştatları şscbniñ temsilciliginen oluşqandır baş assambleya birleşken milletler aza devletlerden oluşur er azanıñ baş assambleyadaki temsilcileri kişiden çoq olamaz baş assambleyanıñ körevleri şulardır siyasiy saada bir yürsetme organıdır şuranıñ daimiy azasınıñ veto aqqı bardır keçici aza ise eki senelik bir zaman içün saylanalar saylavlarında coğrafik denge esas alına azası olğan bu şuranıñ görevleri şulardır telükesizlik şurasınıñ qarar alma süreci telükesizlik şurasınıñ qarar alıp oluvı içün nisbeti kerek olıp daimiy azalardan iç bireviniñ aksi rey qullanmaması kerektir bm içtihatlarına köre telükesizlik şurası qarar alakende veto yetkisine saip azalardan birevi yaki bir qaçı rey bermege qoşulmasa bu veto etkeni añlamına kelmey çekimser olsalar da aynıdır şurağa bağlı başlıca qurulışlar şulardır baş assambleyaca saylanğan azadan oluşur azalıqları sonlanğanlar yañıdan saylanıp olalar başlıca görevleri şulardır memleketlerarası adalet divanı birleşken milletlerniñ yarğı organıdır memleketler istegenleri davanı adalet divanına alıp keteler divan yarğıçtan oluşur yarğıçlar general assambleya ve telükesizlik şurasınca saylanalar görev müddetleri doquz yıldır divanda bir devletten eki yarğıç olamaz memleketlerarası adalet divanı felemenkniñ bir şeeri laheydedir arap çin frenk ingliz ispan ve rus tilleri teşkilâtnıñ resmiy tilleridir baş kâtibiyet birleşken milletlerniñ organlarınıñ çalışmaları içün kerekli ortam ve şartlarnı sağlar ortağa salınğan program ve siyasetlerni uyğular memleketlerarası barışi ve telükesizlikni bozucı vaqialar mevzusında esabatlar azırlap telükesizlik şurasına bere baş kâtipligini yılından berli cenübiy koreya cumhuriyetinden ban ki moon yasay tacik farsça tili tacikçe tojik çoqusı tacikistanda yaşağan taciklerniñ laf etken tili iran tillerinden birisidir tacik tili tacikistan tışında özbekistan afğanistan türkmenistan iran kibi memleketlerde yaşağan taciklerniñ de tilidir bugün qararnen mln adam tacikçe laf ete al azırda tacikçe kiril elifbesinen yazıla faqat tarihı boyunca em latin em de arap elifbesinen yazıldı tacik şuralar sotsialistik cumhuriyetinde latin elifbesiniñ qullanuvı de başladı amma soñra li yıllarında onıñ yerine kiril elifbesi qullanılmağa başladı afğanistandaki tacikler arap yazı sistemini qullanmağa devam ettiler ve bu yazı sistemi alâ daa afğanistanlı tacikleri tarafından qullanıla bugün tacikistanda bazı cemaat erbapları iran ve afğanistan farsça laf etken memleketler nen daa yaqın medeniy bağlar qurmaq niyetinde olıp kiril elifbesinden arap sistemine dönecegini isteyler muazzez ilmiye çığ d bursa belli qırımtatar tamırlı türkiyeli sümerolog muazzez ilmiye çığ qırımtatar tamırlı olıp de bursada dünyağa keldi babası zekeriya itil qırımdan merzifonğa anası hamide itil qırımdan bursağa köçken ailesi izmirde yaşay ekende izmirniñ yunan ordusı tarafından zapt etilgeni içün daa emniyetli bir yer olğan çorumğa yerleşti ilk mektepke çorumda başladı daa soñra ailesinen beraber yañıdan bursağa köçti bursada hususiy bir mektep olğan bizim mektepte frenk tili ve keman dersleri aldı da imtiannen bursa qız muallim mektebine bursa kız öğretmen okulu kirdi de diplom aldı ve babası da muallimlik yapqan eskişehirge tayin oldı eskişehirde sene muallimlik etti muazzez ilmiye çığ müzeydeki vazifesinden de istifağa çıqtı sümer ve hitit medeniyetlerini tanıtqan kitap yazdı ismail otar belli türkiyedeki qırımtatar milliy areket erbabı ismail otar de bursada dünyağa keldi babası ali otar de bağçasaray civarında otarköyde doğğan edi anası emine otar bağçasaraylı olğan ve de aqmescitke köçken mustafanıñ qızı olıp da aqmescitte dünyağa kelgen edi ilk mektepni bursada oquğan otar senesinde istanbulda yüksek iqtisat ve ticaret mektebinden diplom aldı masebecilik ve masebe uzmanlığı yaptı mesleki bazı eserler ve pek çoq maqale yazdı ismail otar qırım milliy davasınıñ muaceretteki eñ müim adamlarından birevi edi qırım milliy davasında yetişmesinde cafer seydamet qırımerniñ tesiri oldı emel ve qırım mecmualarında pek çoq maqalesi çıqqan otar bekir sıdqiy çoban zade aqqında bir kitap yazdı çarlıq akimiyetinde qırım faciası dr amet özenbaşlı ve tevarih i tatar han kefeli ibraim efendi kibi qıymetli eserlerni türk tiline tercime etti şübesiz şiirleri arasında çibörek isimli eseri halq tarafından eñ çoq begenilgen ve meşurdır hayrettin karaca belli türkiyedeki qırımtatar tamırlı cemaat erbabı ve ekolog hayrettin karaca senesi bandırmada dünyağa keldi babası hocazade halil efendi anası zehra hanım olıp ekevi de qırımtatar muaciri edi litseyni bitirgen soñ ailesiniñ triko örme işiniñ başına keçip onı türkiyeniñ eñ müim sanayı şirketlerinden birevi yaptı lâkin onıñ maqsadı sanayıcı olmaq yerine topraqnen oğraşmaq edi bu sebepnen işini ailesine taşlap yalovadaki karaca arboretumnı qurdı bu vaqıtta bu yerni dünyadaki bütün botanikacılar bile çeşit ösümlik barındırğan bu yer aynı zamanda telükedeki türler içün bir ösümlik qoruma yeri hannover universitetinden ekologiya professorı frants h meyer hayrettin karacadan şimdige qadar iç bulay özüniñ çıqarını tüşünmeden özüni insanlıqnıñ faydasına çalışmağa adağan birevnen rastlaşmadım dep ayta hayrettin karaca tema türkiye erozyonla mücadele ağaçlandırma ve doğal varlıkları koruma vakfı vaqfınıñ temelcilerinden biridir ösümlik toplamaq ğayesinen türkiyeni qarış qarış dolaşqan hayrettin karaca eroziya meselesini ebatlarını körgende mevzunıñ müimligini er keske añlatmaq ve qavratmaq kerek olğanına qarar berdi topraq eroziyasına qarşı tırışuvı sebebinen erozyon dede topraq baba dep añılıp başlandı soñki vaqıtlarda tüketim iqtisadına qarşı turuşı onıñ bir diger içtimaiy işidir sade yetkeni qadar tüketmeni er yaqa caymağa tırışa üstündeki cartı urbalarınen eñ müim toplaşuvlarğa qatıla bu oğraşlarından soñ oña türkiyeniñ gandisi dep aytılıp başlandı hayrettin karaca mına bu işleri sebebinen pek çoq mukâfat aldı olardan bazıları aşağıda kösterile çin tili ya da qıtay tili çince pinyin hn y çinde ve etrafında yaşağan milliarddan ziyade kişi tarafından laf etilgen biñlerce kiçik tillerniñ cümlesine birden berilgen addır ve bular tek bir til sayılsa dünyada eñ çoq qullanıcısı olğan tildir bu til çin tibet til ailesine mensüp dünyadaki er beş kişiden bireviniñ tuvğan tili olaraq laf etkeni çince tamamen ayrı birer til olaraq qabul etile bilecek qadar farqlı tilçiklerden ibaret onıñ içün çinceniñ bir til degil bir til ailesi olğanı iddia etile eñ çoq laf etilgeni mandarindir faqat çinden tış yaşağan çinliler arasında eñ çoq kanton şivesi qullanıla bunıñ sebebi köçmen çinlilerniñ esasen cenübiy kesimlerden olmasıdır çin yazısı bu tilge has bir yazı sistemasıdır bu sistemanıñ yılğa barğan bir tarihı bardır duvadaq otis tarda otididae ailesinden çoq ürkek bir quş türü dünyada eñ balaban uçqan quşlardan birevidir erkek duvadaqlarnıñ qanat açıqlığı sm uzunlıqta ola bile özleri kg ağırlıqqa bara bile irğaçı duvadaqlar bu ebatlarnıñ yarısına bara bile ve eñ fazla kg ağırlıqta ola bile duvadaqlar qaverenki lekeli uzun ayaqlı quşlardır yetişken erkeklerniñ saqalları bardır duvadaqlar moğolistandan ispaniyağa qadar barğan keniş bir coğrafiyağa tarqalğan olsa da yaşağanları kiçkene bölgeler bir birinden ayrıdır pek çoq memlekette nesilleri endi tükendi şu vaqıtta qalğan memleketlerde nesli tükenme telükesinen qarşı qarşığa duvadaqlar aşaytlıq qıdırmaq içün tarlalarnen çöllerde dolaşa yetişken soyları tohum çekirdek meyva ot böcek ve kiçkene memelilernen beslene balaları böcek aşay qarılğaç hirundinidae ailesini teşkil etken kiçkene ötüci quş türleriniñ umumiy adı qarılğaçlar qutuplardan tış dünyanıñ er yağında yaşay çibin böcek aşap besleneler boyları sm arasında deñişe ekseriyetnen ast beti beyaz baş quyruq ve qanatları qara mañlayınen moynu qaverenki yıltıravuq tüklüdir qısqa ayaqlarınıñ tırnaqları süyrü olğanı içün tüz yalpaq yerlerge qolayca tutuna bile ağızları açıq uça ekende çibin çirkiy kibi kiçkene böceklerni avlay bile quyruqları çatallı qanatları uzun süyrü ola vızlı uçalar quyruqlarnıñ dümen yerine qullanıp aniy dalışlar eterler umumiyetnen sürü alında yaşaylar yaz soñunda künler qısqalıp böcekler azalğanda köçip qışnı afrikada keçireler baarde keri qaytalar diger köçüci quşlardan farqlı olaraq kündüz köç yollarına devam eteler binalarnıñ dam astlarına saçaqlarına ve pencere oyuqlarına çamur ve kilden çanaq şeklinde sağlam yuvalar yasaylar keniş ve yalpaq ğağalarını yuvalarını yasay ekende çamurlarnı sılamaq içün maladay qullanalar behice boran belli qırımtatar tamırlı türkiyeli ilk qadın siyasiy fırqa reisi behice boran senesi mayıs de bursada doğdı qırımdan köçken ailesiniñ üyken qız balası edi tasilini litseyni bitirip istanbulda aldı stipendiya qazanıp aqşniñ miçigan universitetinde içtimaiyat sotsiologiya tasili aldı türkiyege da qaytqan behice boran orta mektepte ingliz tili dersleri berdi daa soñra ankara universiteti til tarih ve coğrafiya fakultetine kirdi mında dotsent vazifesinde çalıştı de siyasiy körüşleri sebebinen universitetten çıqarıldı da neşriyatçı nevzat hatkonen evlendi de türk barış severler cemiyetiniñ temelcileri içinde yer alğan behice boran mında temelci ve reis vazifesini aldı koreya cenkine asker yibergen adnan menderes ükümetini tenqit etken bir telegramma yibergeni içün qabaatlanıp ay apis cezası aldı de qurulğan türkiye işçi fırqasına türkiye işçi partisi tip de aza oldı de millet vekili olıp saylandı de tipniñ iv qurultayında umumiy reis oldı de yıl ceza aldı ve afusınen apisten çıqtı senesi mayıs de tipni yañıdan qurdı senesi sentâbr den soñ türkiyeden çıqtı ve senesi oktâbr da brükselde vefat etti çetin altan s d qırımtatar tamırlı türkiyeli yazıcı jurnalist eski mebus çetin altan senesinde istanbulda doğdı qartbabasınıñ babası qırımdan köçken arabacı ahmet qıpçaqskiy qartbabası harbiye mektebinde ocalıq da yapqan tatar hasan paşa edi babası uquqçı halit bey anası nurhayat hanımdır galatasaray litseyinen ankara universiteti uquq fakultetini bitirdi de çınaraltı varlık istanbul ve kaynak mecmualarında şiirlerinen yazıları neşir etildi sipti kitabı üçüncü mevki da çıqtı ulus gazetinde mühbir olıp başlağanı gazetacılıqqa hürseste devam etti daa soñra halkçı tan devrim milliyet yeni ortam hürriyet güneş akşam sabah gazetlerinde ve çarşaf mecmuasında köşe yazıları yazdı altannıñ dört romanı bar büyük gözaltı orhan kemal mukâfatı bir avuç gökyüzü viski ve küçük bahçe dörtevide frenk tiline tercime etilgen bu kitaplardan büyük gözaltı isveç tili yunan tili bulgar tili ve ispan tili bir avuç gökyüzü ispan tilinen romen tilinde neşir etildi çetin altan arasında türkiye işçi fırqasından mebus olıp saylandı bu vaqıttaki hatıratını ben milletvekiliyken adınen kitaplaştırdı yazıcınıñ episi oynanğan teatr oyunlarından basılı olğanlar çemberler mor defter suçlular dilekçe ve tahtaravalli basılmağanlar beybaba yedinci köpek islıkçı ve telefon kimin için çalıyordur kavak yelleri ve kasırgalarda balalığın añlatqan çetin altanıñ aşk sanat ve servetnen atatürk ün sosyal görüşleri adlı eki incelemesi bardır çetin altanıñ seyaat yazıları al işte istanbul ve bir uçtan bir uca adlarınen neşir etildi elli senelik yazıcılığında yazğanları sebebinen pek çoq kere makemege berilgen çetin altan ağır cezada den ziyade davalandı üç kere tutuqlandı eki kere maküm oldı ve eki sene apiste qaldı çetin altan köşe yazılarına milliyet gazetinde devam ete senesinde türkiye cumhuriyeti kültür vekilligi kültür ve sanat büyük mukâfatını aldı apayı solmaz kamuran oğulları özünday yazıcı jurnalist olğan ahmet altan ve mehmet altan qızı zeynep bakandır ilk kitabı üçüncü mevki közyaş çeşmesi hansarayda olğan namlı çeşme közyaş çeşmesi senesinde qırım geray han tarafından bağçasaraylı bir taş ustasına kimilerine köre iranlı ömer ustağa yasatıldı qırım geray hannıñ yaş ekende ölgen hanımı dilâra bikeçniñ atırasına bu çeşmeni yasatqanı ikâye etile ikâyege köre qırım geraynıñ eleminden bu çeşme turğan yerde mendiy toqtamadan ağlasın degeni aytıla bazı menbalarğa köre de qırım geray han areminde maria pototska adlı leh tamırlı yaş qıznı körer körmez aşıq oğlan lâkin qız hannıñ sevdasına qarşılıq bermey yaş ekende vefat ete han buña pek üzüle sevdasını añlatması içün taştan ağlağan bir eykel yasalmasını buyura çeşme esas yerinde ekende er bir suv tamçısınıñ çıqarğanı ses akustiginde sebebinen ağlama sesinday çıqıp diñlegenlerge terenden tesir ete eken ii yekaterina vaqtında çeşme şimdiki yerine avuştırılğan közyaş çeşmesi hansarayda demir qapıdan kirgen soñ çeşmeli azbardaki köşelerden birevindedir diger köşede de altın çeşme bar çeşmeniñ ikâyesi körgen ziyaretçilerge terenden tesir etip namını dört bir yaqqa darqalmasına sebep oldı çeşme yasalğanı vaqıttan berli közyaş çeşmesi dep añıla o künden berli çeşmeniñ suv hazinesine er kün taşlanğan sarı qırmızı eki gül bir birini sevgen bu eki kişini añlata bağçasaray çeşmesi bahçisarayskiy fontan aleksandr puşkinniñ namlı şiiri bağçasaray çeşmesini de belli rus şairi aleksandr sergeyeviç puşkin sürgünlikte ekende hansaraydaki közyaş çeşmesiniñ ikâyesinden tesirlenip yazdı şimdiki vaqıtta bu tarihiy çeşmeniñ qatında puşkin büstü kommunistler tarafında qoyulğan puşkinniñ sürgünlikte yazğan bu şiiri o vaqıt büyük nam salğan rusiyede avropada er yaqta tuyulğandır şiir qırım geray hannı maqtap bağçasaray çeşmesiniñ ikâyesini añlata bağçasaray selsebili de denilgen uzun bir şiirdir şiirniñ osman aqçoqraqlı ve eşref şemi zadeniñ yapqan eki qırımtatarca tercimesi bar şiirden bir bölük bağçasaray çeşmesi onı şay tez mezarına ne kirsetti bu ümitsiz esirlikniñ qayğısımı hastalıqmı yoqsa diger bir illetmi kim bile o bu dünyanı tez terk etti han sarayı titislenip boşap qaldı qırım geray kene ketti onı taşlap tümen tümen askerinen yat illerge yat illerge yolğa çıqtı sefer başlap o kene de qasırğalı soğuşlarda küskünlenip qanğa suvsap at oynata lâkin hannıñ yüreginde başqa türlü duyğularnıñ alevleri gizli yata o ekseriy qızğınlaşqan uruşlarda qılıçını birden siltep tars toqtala pek çoq vaqıt şaytip taşday qatıp qala çevresine şaşqın şaşqın baqıp tura bir şeyden qorqqan kibi benzi ata öz başına söylene ve ara sıra köz yaşını toqtamadan aqıttıra aleksandr sergeyeviç puşkin tercime eşref şemi zade bu şiir daa soñra boris asafiyevniñ muzıkası nikolay volkovnıñ librettosı ve rostislav zaharovnıñ horeografiyasınen de moskvada baletke çevirildi qırım geraynıñ aşıq olğanı lehistanlı prenses maria areminde esir edi han bu aşq yüzünden aremindeki közdesi zaremağa baqmay zarema marianı öldüre bunı tuyğan qırım geray han zaremanı öldüre maria adına bir çeşme yasata qazaqlar qazaq türk sözü onıñ manası sıñır adamı xv asırnıñ ortalarından soñ ukrainada ve rusiyeniñ cenüp ğarbiy betinde yaşağan iç bir devlet idaresine bağlı olmadan üküm sürgen köçebe maceracı slavân tamırlı qavim rus qazaqları dep de aytıla ukrain eñ belli ve efsaneviy qazaq mamay kerçekten de mamaynıñ kelecek nesilleri ukraina qazaqlarınıñ şekillenüvinde iştirak ettiler qazaqlarnıñ bugünki qazahistanda yaşağan musulman türkiy qazahlarnen alâqaları yoq qazaq eski türk tilinde başına buyruq demek qazaq adam bu manada qullanıla qazaqlarnıñ adı da mınavdan türegen moldaviyadan hazar deñizine qadar uzanğan keniş çöl bölgesiniñ künbatısında lehistan ve rusiyeden qaçqan hristian halqlar bar edi ükümdarlarnıñ buyruğını tanımay ediler çöller devlet idaresinde yaşamaq istemegenlerniñ vatanı edi qazaqlar ayatlarnıñ yağmanen sürdüre edi bu cenkâver qavim lev tolstoynıñ yazğan qazaqlar nikolay gogolniñ yazğan taras bulba puşkinniñ pugaçov isyanı ve kapitannıñ qızı kibi roman ve ikâyelerge mevzu oldı qırım hanlığınıñ tarihında qazaqlar müim bir yerge saip edi o vaqıttaki ukraina topraqları rusiye lehistan osmanlı devleti ve qırım hanlığı arasında qalğan bir keçiş bölgesi edi qazaqlar bu memleketlernen bazı dost bazı duşman olıp yaşay edi olarnıñ eski bayraqlarında haçnen beraber olğan ay yıldız timsalleri qazaqlarnıñ musulman ve hristian idarelerniñ arasında sıqışıp qalğanını köstere senesi özü qazaqlarınıñ ordusı toğay beyniñ biñ qırımtatar ile qoltutuvı neticesinde sarı suv özeninde lehlerni yeñdi qazaqlar üç balaban toplulıqqa ayrığan edi özü qazaqları ve ya zaporog qazaqları özü özeni bosağalarınıñ cenübinde don qazaqları don özeni yalılarında terek qazaqları terek özeni boylarında edi özü qazaqları lehistanğa digerleri rusiye çarına bağlı ediler bu qazaq toplulıqlarınıñ eñ quvetlisi ve qırım hanlığı içün telüke yaratqanı bir getman idaresinde olğan özü qazaqları edi özü qazaqları bugünki ukrainalılarnıñ atalarıdır xviii asır başlarından soñ bütüninen rusiye idaresine kirgen qazaqlar bu devletke qarşı mustaqilligini bir vaqıt qorudı lâkin çariçe ii yekaterina te özü qazaqlarınıñ mustaqilligini yoq etti qazaqlarnıñ mustaqiliyetiniñ qollarından alınması bir çoq isyanğa sebep oldı mınavlardan eñ namlısı teki yemelyan pugaçov ayaqlanması edi qazaqlar xx asırnıñ başında bolşevik qızıl orduğa qarşı beyaz ordunıñ qatında uruştı i meñli geray aprel üçünci qırım hanıdır i meñli geray mustaqil qırım hanlığına temel qoyğan i hacı geraynıñ sekiz balasından altıncısı edi i hacı geray han senesi ölgen soñ yıl fetret devri denilgen onıñ balaları arasında devam etken taht qavğaları oldı bularnıñ çoqusı nur devletnen i meñli geray arasında edi fetret vaqtında nur devlet dört kere meñli geray ise üç kere han oldı meñli geraynıñ üç kerede tekmil saltanatı yıl yekün tuta i hacı geray handan soñ ekinci oğlu nur devlet han oldı qırımda akimiyet içün onıñ qardaşı meñli geray küreşmege başladı senesinde üç ay hanlıq meñli gerayğa keçti amma ğalebe birden qazanıp olamadı ve kefege qaçtı anda cenevizler oña yardım ettiler oñdan da ğayrı eñ müim olğanı o qırımdaki mırzalarnen kelişti qırım sülâleleriniñ ve beyleriniñ yardımına esaslandı altın ordu kibi qırım hanlığınıñ da eñ büyük meselesi mırzalarnıñ yani asılzade sülâle reisleri devletniñ aqiqiy saibi olğanlarından doğa edi mırzalar arasındaki küreşler bu sülâlelerniñ bir birlerine qarşı toplaşıp ya da qomşu memleketlernen añlaşıp hanlıqta qolaylıqnen bir iç cenkke sebep ola edi i meñli geray şirin sülâlesi reisi eminek mırza ve cenevizlerniñ yardımınen de ekinci kere han oldı nur devlet şimaliy kavkazğa qaçtı anda o osmanlılarnen bağ tutıp olarnıñ yardımınen tahtnı qaytaracaq oldı amma neticede o cenevizlerniñ esiri oldı meñli geray hanlıqta evelâ nizamnı ğayrıdan tiklegen soñ de osmanlı padişası ii beyazıdnıñ aqkerman seferine qırım atlısınen qoşulıp qırım hanlığını ilk kere osmanlılarnıñ fetih areketine qattı aqkerman seferi neticesinde tuna özeni boyunda zapt etkenleri balta tombasar qavşan qasabalarınen etrafı qırım hanlığına berildi meñli geray han de lehistan qıralınen ittifaq añlaşması yaptı belarus ve ukraina üstündeki akimiyet iddasından lehistan lehine vazgeçti lehistan qırım hanlığına senede altın bergi berüvni qabul etti bu vaqıtta osmanlı devletinde sultan ii beyazıdnıñ oğlu şehzade selim yavuz sultan selim ağası şehzade ahmednen veliahtlıq sebebinen cenkke tutuşqan edi sultan balaban oğlunıñ tarafını tutqanı içün şehzade selim yeñildi qırımğa qaçıp qaynatası meñli geray hanğa sığındı eñ yayılğan rivayetke köre yavuz sultan selim hannıñ apayı ayşe havsa sultan meñli geray hannıñ qızı ola ondan olğan oğlu qanuniy sultan suleyman handa uzun zaman kefe sancağında qaldı vaziyetten haberi olğan şehzade ahmed meñli geray hanğa bir mektüp yiberip özüne sığınğan qardaşı şehzade selimni apis eterse kefeni ve qırımnıñ yaqınlarındaki müim bazı qalelerni qırım hanlığına taşlaycağını bildirdi meñli geray han mektüpni ketirgen elçige şu cevapnı berdi memleketimizge şerefli bir zadekânnıñ oğlu keldi sebep ve maqsadıñıznı añlap olamadım rumelige ketmege istese biz buña niçün ve nasıl mani ola bilemiz apis istemek de qardaşlıqqa sığmaz şehzade selim daa soñra meñli geray hannıñ oğlu saadet geraynıñ refaqatinde ve qorumasında rumelige keçirildi meñli geray han aqıllı siyasiy körüşleri isabetli bir han edi aynı zamanda şair edi qıpçaq şivesinde yazğan şiirleri bar edi bağçasaraydaki hansaraynı yasatmadan evel zıncırlı medreseni yasattı bu onıñ ilimge ve medeniyetke olğan sayğısını kösterdi bu medresede ders berecek müderrislerniñ ve oquycaq talebelerniñ keçimlerini qarşılamaq içün keliri yüksek topraq vaqıf etti olacaq medreseniñ temelini qoyğanda han yerni qaza edi er kesnen beraber taş taşıy edi bina azır olğanda ise o medreseniñ qapılarında balaban zıncırnı asmaqnı emir etti medreseniñ tantanalı açıluvında han ayttı aqıl adamnı alicenap ete aqıl kemalatnıñ yolu ise ilimnen bağlı ilimni ürmet etmegen han olsun ya da padişa o bir şey temelli etip olamaz erte ya da keç onı namussızlıq yeter men bu qapılarda zıncırnı asmağa emir etim bu qapıdan kirgen er insan kim de olsa bu ilim mabedine kirip öz başını ilim ögünde egsin ve han başını egip birinci medresege kirdi qapı üstünde ise şimdi de arap tilinde yazı saqlandı bu oquv yurtu allah yardımı ile meñli geray han hacı geray hannıñ oğlu qurmağa emir etti allah onıñ hanlığını asır soñunace devam etsin icriy s meñli geray han senesinde vefat etti yasatqan zıncırlı medrese qatındaki dürbesinde topraqqa berildi toqtamış tam adı nasıreddin toqtamış han arasında altın ordu hanı canike hanumnıñ babası toqtamış han altın ordu hanlığınıñ temelcisi batu hannıñ babası cuçi hannıñ nci oğlu toqay timur tamırından kelgen tuy ocanıñ oğlu aq ordu hanı urus han babasını öldürgen soñ samarqandğa qaçıp timurnıñ qatına sığındı timur altın ordu hanlığı özüne bağlı bir devlet olsun dep toqtamışqa qol tuttı onıñ bergen desteginen toqtamış evelâ aq ordu hanı timur melikni senesinde yeñip şarqiy deşt i qıpçaqqa daa soñra de qalqa uruşında qıyat mamaynı yeñip ğarbiy deşt i qıpçaqqa akim oldı altın ordu hanlığınıñ birligini yañıdan tekmilledi senesinde moskvanı zapt etti rus knâzlarını bergige bağladı litvaniya ulu printsini yeñip akimiyetini qazandı toqtamış han altın ordu hanlığını quvetlendirgen soñ timurdan harezmni altın orduğa bermesini istedi bu sebepnen timurnen araları bozuldı toqtamış de timurnıñ akimiyetinde olğan azerbaycanğa kirdi ertesi sene timurnıñ oğlu ömer şeyhni yeñip timurnıñ topraqlarını yağmaladı lâkin senesinde qunduzca uruşında timurğa yeñildi qıpçaq tamırlı memlük padişası berquqqa elçiler yiberip timurğa qarşı ittifaq qurdı şirvanğa basqın etip şeerni yıqtı te terek uruşında timurğa yeñilip qazanğa qaçtı altın ordunıñ paytahtı saray berkeni zapt etken timur toqtamışnıñ yerine timur qutluqnı han tayinlep keri qayttı timur qaytqan soñ toqtamış tahtnı qaytarmaq istese de quvetli noğay emirlerinden edige mırzanıñ destegini alğan timur qutluqqa yeñilip litvaniya ulu printsi vitautasqa sığındı litvaniya askeriniñ desteginde ekinci cenkte de yeñilgen soñ sibirge qaçtı anda bir qaç qıpçaq emirniñ qatında qaldı edige mırza onı senesinde tapıp öldürdi eminek mırza xv asırda qırım hanlığına temel qoyğan sülâlelerden şırın sülâlesiniñ reisi xv asırnıñ başlarında altın ordudaki taht qavğaları sebebinen bir talay boy sülâle deşt i qıpçaqtan qaçıp qırımğa sığına edi bu sülâleler zaman içinde qırımdaki ükümranlıqlarnıñ tayininde quvet qazandı bulardan şırın arğın qıpçaq barın sülâleleri eñ quvetlileri edi qırım sülâle meclisinde dört qaraçi degen mınav sülâlelerniñ reisleriniñ olurı olmadan iç bir müim qarar alınamay edi bularnıñ içinde eñ quvetlisi senesinde qırımğa köçken şırın sülâlesi edi bu sülâleniñ reisi aynı vaqıtta sülâleler meclisinede reislik ete edi cengiz han tamırından kelgen i hacı geraynıñ hanlıq qurması şırın sülâlesi sayesinde oldı eminek mırza qırımda eñ çoq lafı keçken adam edi hanlıqnıñ qurulmasına temel qoyğan şırın sülâlesinden olğanı içün o munasip körmegen iç kimse tahtqa keçip olamay edi eminek mırza i hacı geray vaqtında ve onıñ vefatından soñra balaları arasındaki taht qavğalarında müim tesiri bar edi nur devletke qarşı meñli gerayğa qol tuttı eminek mırza i hacı geray han yarlığında qırım askeriyesiniñ başı dep körüne özü osmanlı padişası fatih sultan mehmedge eki kere mektüp yazıp yiberdi devirniñ eñ quvetli ükümranınen doğrudan muhatap ola bilmesi eminek mırzanıñ qırımda tesirini köstermekte mınav mektüplerden ekincisinde meñli geraynı qırımğa yibermesini ve oña özüniñ sözünden çıqmamasını padişadan tenbilemesini istey migel de servantes saavedra dünyaca meşur ispan yazıcısı migel de servantes senesi madridden pek uzaq olmağan alkala de enares adlı şeerçikte doğdı servantes soyadı ispaniyanıñ bütün köşelerine cayrağan ve beş asırlıq rıtsarlıq devrine malik olğan bir soyadı edi tarih alimi bu qoranta yıllıq bir devir içinde ispaniya tarihınıñ saifelerinde o qadar şan şüret ile sarılı edi ki avropanıñ eñ belli soyadlarına bile servantesniñ neslini künlemege esas yoq edi dey buña baqmadan xvi asırda onıñ parlaq devri keçken yazıcınıñ babası sumelegen ispan zadekânlarğa mensüp olğan edi yazıcınıñ qartbabası advokat babası ise qorantasını zar zornen keçindirgen az melekeli ekim edi şay olsa da servantesniñ qorantasında eski rıtsar ananeleri ölmegen edi bundan sebep don kihot yaratıcısınıñ sabiylik ve gençlik seneleri bir taraftan qorantanıñ maddiy sıqıluvından doğğan aqiqiy iz diger taraftan qartbabalarınıñ nesil ğururlığı duyğuları doğurğan şanı şüreti cenkâverlikleri aqqındaki hatıraları ile eki yaqlı tesir altında aqmaqta edi servantesniñ balalıq ve gençlik devri aqqında pek az malümat bar lâkin onıñ bu devrini harakterize etmek içün pek kiçik yaşlarında onıñ şiir sevgeni ve özü aytqanı kibi oqumaq içün soqaqtan yırtıq kâğıt parçaları toplağanını qayd etip olamız servantesniñ bilgisi aqqında da doğru malümat yoq alkalada olğan universitetniñ qapıları onıñ içün qapalı edi zenginleşken tuccarlar öz balalarını mekteplerge yollağanda saavedra qorantasınıñ oğlu bu seadetten de marum edi bazı bir delillerge köre üküm etkende servantes başta madridniñ orta derece mektebinde oquğan olar yahut senesi alkaladan madridge köçip kelgenler soñra eki senesini uquq fenlerinen oğraşıp salamanka universitetinde keçirgen lâkin o orta derece mektepni ve universitetni tedriciy sürette keçmese de eserlerinden de belli olğanı kibi keniş bilgige saip edi bu yerde şunı da qayd etmek kerek ki onıñ ögünde açılğan bu arbiy memuriyet rıtsar ispaniyasınıñ ve alelhusus servantes soyadınıñ arbiy ananelerine muvafıq edi bu ananeler ispaniya ile andalus arapları arasında devam etken uzun cenkler ile bağlı edi o vaqıt musulman dünyasınıñ yüregi olğan osmanlı devletiniñ ükümeti avropa ve afrikanıñ aq deñiz yalılarını aq deñiz gemi yollarını eline keçirip avropanıñ bütün cenüp devletlerini tehdit etmekte edi italiya bütün bu küreşlerniñ merkezi edi türklerge qarşı ispaniya venedik ve roma papası kirmek şartı ile üç devletten ibaret muqaddes liga teşkil oluna senesi lepanto yanında türk flotunıñ yeñilüvinen neticelengen meşur deñiz uruşı ola bu uruşta büyük batırlıq ve yigitlik kösterip servantes de iştirak ete o eki kere köksünden yaralana bir qurşun da işke yaraymaycaq derecede sol qolunıñ kemiklerini qıra soñunda yazğan eserlerinde o sol qolunı sağ qolunıñ artqaç şüreti içün gayıp ettigini yaza edi servantes türklerge qarşı olğan bir qaç uruşlarda korfu navarin ve tunis yanlarında da bulundı niayet senesiniñ sentâbr ayında ispaniyağa qaytmaq içün musaade alıp yanında ispaniya qıralında italiyanıñ ileri kelgen adamlarından tevsiye mektüpleri olğanı alda ağasınen birlikte yolğa çıqtı lâkin servantes bulunğan küneş adlı ispan arbiy gemisi deñiz ortasında cezair piratlarınıñ gemileri ile sarıldı ve ğayretli qarşılaşuvlarnıñ niayetinde olarğa esir tüşti böylelikle vatanındaki şanlı iş meydanı yerine servantesni beş yıllıq esirlik qapladı onıñ yanında bulunğan tevsiye mektüplerine binaen büyük rutbeli esir sayğan piratlar onıñ içün büyük miqdarda rein almaqnı tüşüne ediler beş yıllıq qulluq onıñ ömründe eñ acınıqlı bir devir olsa da bunıñnen beraber bir taraftan eñ parlaq devir edi cenk ve uruşlar servantesniñ şahsiy batırlığını tasdıq etken olsa esirlik ve qulluq da başına tüşken bahtsızlıqnen küreşte onıñ ruhunıñ dayanıqlığını yüreginiñ saflığını açıp kösterdi esir servantesniñ bütün tarihı meraqlı bir roman kibi oqula servantes özüniñ güzel tabiatınen yigitliginen qaçmaq içün plan azırlağanda köstergen ziyrekliginen arqadaşlarınıñ yüreklerindeki qurtulış ümütlerini söndürmemege muvafaq ola oña özüne qaçmaq içün eline çoq fırsat tüşse de o arqadaşlarını taşlap qaçmaq istemey dört sefer qaçmaq teşebbüsinde bulunğan esirler iç birisinde muvafaq olamadılar tutulğanları vaqıt başına çoq belâlar kelse de servantes bütün qabaatnı özüniñ üstüne ala edi babası anası ve qız qardaşları büyük fedakârlıqlarnen olsa da altın para toplap servantesni satın almaq istegenleri vaqıt o özüniñ yerine ağasını qurtarıp sene daa esirlikte qaldı niayet arqadaşlarınıñ tırışuvınen diniy cemiyetlerniñ yardımınen yañı bir meblâğ daa toplanıp servantes de azat etildi esirlik ömrü servanteske afrika yalılarında olğan hristian esirleriniñ vaziyetlerini tafsilâtlı sürette bilmege imkân bergeni kibi sonuñdan edebiy eserleriniñ büyük bir qısmına da material oldı bu vaqıtta servantesniñ yaşavı onıñ şanlı devrinden soñra er bir faqır adamnıñ yaşavı kibi bir tilim ötmek içün küreşten ibaret edi bu onıñ içün pek ağır bir tecribe edi bu sebepten o bütün edebiyat işlerini taşlamağa mecbur oldı qorantasını da pek siyrek köre başladı o pek çoq vaqtını türlü şeerler köyler arasında ya bergi toplav ya da askerlerge aşayt cıyıp keçirdi kerçek bu işler onıñ bütün ömrü boyu yapqan işleriniñ episinden ağır olsa da olar servanteske ispaniyanıñ köylü ve başqa aşağı sınıflarınıñ kündelik yaşavına daa yaqından baqmağa fırsat berdi sene qadar vaqtını yollarda türlü şeer köylerde keçirip o vatanınıñ içtimaiy qurulışı ve ispan halqınıñ adetleri aqqında pek çoq material topladı ihtimal servantes böyle serseriy ömür keçirmegen olsa biz de don kihotqa saip olamaz edik memuriyet işleri servantesniñ başına başqa yollarnen de pek çoq oñaytsızlıqlar ketirdi olar qanun mücibi areket ve büyük diqqat istegenleri alda servantesniñ tabiatı ise aksine edi meselâ senesi servantes yanındaki bergi paralarından realnı madrid hazinesine teslim etilmesi içün bir seviya tuccarına işana lâkin tuccar bankrot çıqıp gizlene bundan sebep servantes bütün paralarnı ödep olamağanından başqa senesi soñra senesi olmaq üzre eki kere apishanege tüşe eşref şemi zadeniñ yazğan servantesniñ qısqa tercimeialı emir noğay altın ordu devletiniñ seneleri arasında askeriyesiniñ başı olğan namlı emir altın ordu devletiniñ ilk musulman hanı olğan berke han zamanında noğay qazanğan uruşları sebebinen tez yükseldi berke handan soñ tahtqa çıqqan mengü timur zamanında noğaynıñ tesiri arttı tuda mengü vaqtında altın ordudaki içki qarışıqlıqlarda devletniñ idaresine saip oldı lâkin babası han olmağanı içün cengiz qaidelerine köre han unvanını alamadı emir olıp qaldı emir noğay qırq senege yaqın altın ordu devletiniñ idaresini qolunda tuttı istegen vaqtında hanlarnı deñiştirdi tışqı memleketlerde noğaynıñ rusiyede çar olğanı bile aytılğan edi doğrusı o deşt i qıpçaqta tümen başı edi musulman olmağan hülagu hannıñ ilhanlı devletinen kavkazda arasında yapqan muarebelerde muvafaqiyet qazandı memlük devletinen ilhanlı devletine qarşı ittifaq qurdı balqanlarğa akim oldı bulğar çarı gregor terterni tahttan endirip yerine smileçni tayinledi da sırblarnıñ üstüne barıp qıral stefannı itaatqa mecbur etti bizans imperatorına istegenlerini qabul ettirdi qaraman beyliginen selçuq devleti arasındaki muarebede yeñilgen selçuq sultanı ii izzetin keykavus ve oña qol tutqan türkmen sülâlesini dobrucağa yerleşmesine qolaylıq kösterdi bularnıñ şeyhi olğan sarı saltuqnıñ tesiri altında musulmanlıqnıñ altın ordu devletinde cayılması içün çoq oğraştı keykavusqa bağlılıqları sebebinen bu sülâleler keykavus gagauz adını alğan edi noğaynıñ vefatından soñ mınavlarnıñ üstündeki imaye qalqqan içün bazıları anadoluğa keri qayttı qalğanlar da zaman içinde hristian oldı emir noğaynıñ tahtqa çıqarğanı toqta han bir vaqıt soñra oña qarşı kelip senesi terek özeni qatındaki muarebede onı yeñdi noğay esir tüşti başı kesilip öldürildi noğayğa bağlı qabileler özlerine noğay dep aytıp başladılar aşağı edil ve cem emba özenleri yalısındaki noğaylar manğıtlar mınavlar edi avropa qırımtatar medeniyet merkezi almaniyanıñ giessen şeerinde senesi qurulğan cemiyet reisligini rafet karanlık yapa cemiyet qırımtatar milliy meclisiniñ tanıtılmasınen beraber yolbaşçımız mustafa abdülcemil qırımoğlunıñ avropadaki ziyaretleriniñ ve qırım içün qurban bayramlarında qurbanlarnıñ öz vatanımız qırımda kesilmesiniñ teşkil etilmesine sebep oldı aynı sene teşkilât avropa şurası strasburg nato brüksel ve felemenk parlamentinde lahey bir talay faaliyet yaptı bunıñ yanında teşkilât sürgünlikte senesi aprel künü yaşında vefat etken doktor mustafa edige qırımalnıñ mezarını senesi mayıs künü münhenden avuştırıp istanbul üzerinden bağçasarayğa ketirdi böylece qırımal münhende sügünlikte vefatından tam sene soñra öz vatanında ismail gasprinskiy mezarınıñ qatına kömüldi amet seit abdulla oğlu özenbaşlı s fevral bağçasaray s dekabr leninabad qırımtatar milliy areketi yolbaşcılarından siyaset ve fikir adamı bağçasarayda namlı medeniyet erbabı seit abdulla özenbaşlınıñ qorantasında doğdı qırımğa qaytıp kelgenden soñ qırım musulmanlarınıñ kongressinde teşkil olğan qırım musulman icra komiteti azalığına saylandı bu zamandan başlap siyasiy faaliyetlerini arttırıp sürdürdi daa soñra amet özenbaşlı i qırımtatar milliy qurultayınıñ delegatı ve onıñ faal teşkilcilerinden birisi oldı grajdanlıq cenki vaqtında millet gazetasınıñ yazıcısı soñ milliy fırqanıñ yolbaşcılarından birisi oldı amet özenbaşlı senesi aprel de qırımtatar milletçilik gruppasına mensüp dep apiske atıldı seneleri arasında qırım muhtar şuralar sotsialistik cumhuriyeti maliye halq komissarı yardımcısı oldı ondan soñ ise tekrar ekimlik yapmağa başladı qızı meryem özenbaşlı bu zamanı bu ii cian cenki olğan vaqıtta babam qırımğa qayttı almanlar mında olğanlar vaqıtı keldi ondan evel babamnıñ mında kelmege aqqı yoq edi onı tutıp apiske atar ediler almanlar kelgeninen ailece kelip qırımğa ukrainağa yerleştik bir vaqıt qalğandan soñ müit öylesine deñişti eki vahşiy çizmeniñ arasında qaldıq babam ve diger qırımlı aileler bu eki vahşiy çizmeden qaçmağa istedi birisi hitlerniñ faşist çizmesi ekincisi ise stalinniñ faşist çizmesi edi biz qrımlılar ekisiniñ arasında qalğan edik ekisi de tatarlarğa hor baqar edi alman ükümetinden talapları bar edi bunıñ içün bir vaqıttan soñ almanlar da babamdan raatsız oldı onı apiske atacaqlar edi o alman ükümetinden milliy aqlarını tiledi ancaq almanlar bularnı asıl qabul etmediler istegenleri babamnıñ kollaborant yani işbirlikçi olması edi oña böyle bir mevqi lâyıq kördiler babam bu siyasetni asıl qabul etmedi babam bunıñ üzerine qaçmaq alında qaldı qırımdan sözleri ile añlatır avrupa zaman gazetasında s sentâbr ayında ahmet özay tarafından derc etilgen özü kibi ekim olğan qızı meryem özenbaşlı da sürgünlikten qaytqandan soñ senesi aqmescit şeerinde ayatqa közlerini yumdı amet özenbaşlı özüni aynı zamanda istidatlı bir yazıcı ve jurnalist olaraq tanıttı senesi o yıqıntılar altında pyesasını yazdı qırım oquv işleri ileri mecmua ve gazetalarında tarih qavmiyat etnografyia ve pedagogika saalarına ait maqaleleri ile muntazam surette özüni duyurdı bir çoq edebiy eserge şu cümleden amdi giraybaynıñ eserlerine de tetqiqatlar yazdı onı er keske tanıtqan eñ müim eseri ise qırım halqınıñ ana vatandan köç ikâyesini añlatqan qırım faciası adlı tarihiy eseridir senesi ayrı bir kitap olaraq çıqqan bu eser yıldız mecmuasınıñ senesi ve nci sanlarında basıldı eser yılları arasında o tarihlarda köstencede müstecib ülküsalnıñ çıqarğan emel mecmuasında tefrika etilgen senesi ise akmescitte kene ayrı kitap olaraq çıqarıldı abdulla muhammedarif oğlu tuqay s aprel s aprel tatar halqınıñ büyük şairi yazıcı publitsist ve edebiy tenqitçi sıqça zemaneviy tatar edebiyatınıñ esasçısı olaraq añıla abdulla tuqay senesi aprel künü qazan guberniyasınıñ quşlavıç köyünde doğğan babası şu köyde mollalıq yapqan edi dört yaşında olğan abdulla öksüz qaldı ondan soñ balalığını qırlay köyünde bir köylü qorantasında keçirdi ilk tasilini qırlay mektebinde aldı s soñ uralsk şeerinde şimdi qazahistandaki oral şeeri aqrabalarınıñ yanında aile terbiyesi körip aynı zamanda şeer medresesinde oquy edi anda tatar halq edebiyatınıñ inceliklerinen beraber arap fars rus başqurt türk kibi halqlarnıñ edebiyatlarını da ögrendi osmanlı devletinden rusiyege kelgen türk ceditçisi abdulveli onı türkçe ve frenk edebiyatlarınen tanıştırdı tuqay daa soñra abdulveli içün dünyanı tanımaq içün közümni açqan kişi degen tuqay medresede oqup şiirler yazmağa başladı senesiniñ başında sotsial demokratlar organı olan uralets gazetasına mürettip olaraq kirdi şeerdeki inqilâbiy areketlerinde de iştirak etti s inqilâbından soñ uralskte tatar tilinde çıqarılıp başlağan fiker fikir crh latn l ğasrel cdit crh cyrl yañı asır gazetalarında crh latn uqlar crh cyrl oqlar mecmuasında faal olaraq çalıştı bu neşirlerniñ em mürettibi em tüzetici em jurnalistlerden birisi em de muarriri edi cayıqta tuqaynıñ şairligi ve yazıcılığı inkişaf etti şüreti bütün rusiyege cayıldı tuqay senesi küzünde qazanğa qayttı o zamanki edebiy medeniy müitniñ merkezinde istidadı kemalına yetti bu devirde tuqay esasen crh latn yşen crh cyrl yaşın ve yalt crh latn yolt crh cyrl tañ icviy mecmualarında çalışa edi seneleri arasında eñ namlı şiirlerini yazdı şiirlerniñ esas mevzusı adiy halqnıñ yaşayışı edi reşid rahmeti arat mayıs qazan rusiye istanbul türkiye qazan tatarıdır ürmetli ilim adamı istanbul universiteti eski türk tili professorı qazanğa yaqın eski ücüm köyünde ismetullah adlı bir baba ile mahbeder adlı anadan doğdı ilk mektepten soñ bugünki qazahistannıñ toprağında olğan qızıljar petropavlovsk şeerinde türk tatar mektebinde soñ rus gimnaziyasında tasil aldı o devirde bolşeviklerge qarşı küreşken admiral aleksandr kolçak ordusına mektep talebeleri de alınğan edi rahmeti bey de başta askerlik kurslarına soñ cebege yollandı kolçak ordusı mağlüp olıp dağalanda rahmeti bey yaralanıp mançjuriyanıñ harbin şeerine ketti harbinde türk tatar aileleri bularnıñ imamları mektepleri ve cemiyetleri bar edi bularğa qafileler alında kelgen ihtilâl muacirleri de qoşulıp cemiyet ayatı tekamül etken rahmeti bey mında yarıda qalğan gimnaziyası tamamlap de yüksek tasil içün almaniyağa ketti harbin ve berlinde bulunğan vaqtında harbin imamı inayet ahmedi beyden maddiy ve maneviy yardım kördi rus ihtilâlinden soñ berlinge bolşevik idaresi altında qalğan türk memleketlerinden türkistan edil ural ve azerbaycandan muacir gençler bar edi lehistan tatarlarından yaqup şinkeviç de berlinde büyük türkşınas vilhelm bangnıñ talebesi olğan edi o özüniñ şevqnen çalışqanı türk tili saasına rahmeti beyni de celp etti berlin ilimler akademiyasında yığılı eski türk medeniyetine dair uyğur mani ve diger yazılarnen yazmaların tasnifi içün alman alimlerinen beraber bu cümleden a v gabain rahmeti bey de vazifelendirildi rahmeti bey berlin universitetini de bitirgen zamanı akademiya yayınları arasında yer alğan uyğur metinlerini de neşirge azır şekilge soqqan tasilini bitirgence berlin universiteti şarq tilleri seminarı qazan lehçesi yani tatar tili lektorlığına alınğan titiz çalışmalarınen bangnıñ halefi olaraq belirmişse de yabancı olğanı buña mani oldı qader oña daa büyük qapını açtı atatürkniñ yañılıqları arasına milliy medeniyet ve til davası da bar edi o zamannıñ türkiye maarif naziri reşit galip uyğurca suv kibi bilgen genç alim rahmeti bey türkiyege çağırdı istanbulğa kelgeninde uyğur tababetine dair eki fasiküllük bir eseri ve oğuz qağan destanı ve türkische turfantexte vi vilhelm bang a fon gabainnen birlikte adlı eserleri yayınlanğan bir türkşınas edi tibbiyet tasili yapmaq içün uzaq şarqtan özünen beraber berlinge kelgen rabia hanım ile de evlengenler rabia hanım permli bir tuccarnıñ tek qızı edi ana babası onı rus gimnaziyasında oqutqanlar ve ihtilâlden soñraki qarğaşalıqtan qurtarmaq içün sibirge tibbiyet tasili almağa yollağanlar kommunistlerniñ anda da sarqmaları üzerine bu genç qız da bir qafile ile birlikte uzaq şarqnıñ harbin şeerine ketken edi anda rahmeti beynen tanışqan ve beraberce berlinge ketkenler millet oğrunda er hızmetke azır olğanı yanında büyük acılar içindeki halqınıñ yaşaması içün bağlanğan türkçülik idealini o er zaman ilim ve medeniyet saasına soqmağa muvaffaq olğan türk şiveleriniñ tasnifi serlevalı lehçe tasniflerini toplağan yazısında türk lehçeleriniñ ilmen bir birine çoq yaqın olğanını kösterip bu şuurnı aşılamağa çalışqan kerçekte şive tabiri ilk türkiyatçılardan biri olğan ve pantürkistlik isnadinen ruslar tarafından öldürilgen bekir çoban zadege ait bir tabir edi nazariy çalışmalarınıñ eñ eyisi doktorlıq dissertatsiyası olaraq azırlağan die hilfsverben und verbaladverbien im altaischen ungarische jahrbücher bd viii berlin dir bu eser avropanıñ merkezinde berlin universitetinde türk tiline dair yakup şinkeviçniñ rabğuziyniñ sintaksı adlı doktorlıq dissertatsiyasından soñ ekinci olaraq berilgen müim bir eser edi türkiyedeki çalışmalarından istanbul kitaphanelerinden tapıp çıqarğanı bazı uyğurca yazılğan yazılar üzerindeki yayınları avropadaki uyğur metinleri çalışmalarına eşitti ve daa az emiyette degil edi o bularnen anadolunı fetih etken olğan türklerniñ uyğur yazısını bilgenlerini ve qullanğanlarını ve bu yazı sistemasınıñ elifbesiniñ bazı kitaphanelerde bulunğanını qaşğarlı mahmudnıñ divanü luğati t türkünde keçken elifbe sırasına köre tanzim etilgenini ve fatih sultan mehmedniñ bir yarlığını uyğur ariflerinen qalemge alğanını ve ya yazdırğanını ortağa qoyğan çornobıl ukrainanıñ kiyev vilâyetinde bir şeer senesi çornobıl atom elektrik stantsiyasında olğan qaza neticesinde şeer ve onıñ etrafı radiatsiya ile kirlengen şu kirlengeninden sebep ealisi şeerni taşlap ketti şimdi çornobılda tek toqtatılğan elektrik stantsiyada tehnikiy baqım yapmaq içün vaqtınca kelgen adamlar yaşay çernobil in ilk sözü e ipatiev chronicle prens rurik rostyslavych yerel ormanlarda avlandı dayanıyor daha sonra şehir de kiev prensliğine daha sonra litvanya büyük dükalığı na bkz lublin birliği aitti sapig ve khodkevich in sahip olduğu yerleşim yerleri kiev voivodu andriy nemyrovych altında fedko andriyovych kysil çernobil valisi idi sovyet yönetimi altında chornobyl ten beri chornobyl bölgesinin merkezi idi ve resmi olarak de bir şehir oldu xx yüzyılın lerinde şehrin bir gıda endüstrisi bir dökümhane dinyeper nehri denizcilik şirketi onarım ve bakım üssü bir sanat ürünleri mağazası bölge dernek silhostekhnika bir tıp ve meslek okulu vardı aynı zamanda ukrayna nın ilk nükleer santrali olan çernobil npp şehrin yakınındaki pripyat kıyısında inşa edildi istasyonun güç üniteleri rbmk tipi yüksek kapasiteli kanal reaktörleri temel alınarak tasarlandı inşaat de başladı m kapasiteli ilk güç ünitesi altı yıl sonra faaliyete geçti ardından üç güç ünitesi daha tamamlandı yılında istasyonun toplam kapasitesi m idi aleksander vilyam kingleyk avgust taunton somerset yanvar namlı ingliz devlet adamı tarih ilmi erbabı ve yazıcısı kingleyk iton kollecde eton college mektepke bardı ve kembric universitetinde cambridge university akademik ayatını tamamladı senesi londonda yerli idareci olıp başlağan siyaset ayatına senelerinde liberal fırqa azası olaraq büyük britaniya parlamentinde devam etti halqara siyaset saasında icatlar meydanğa ketirdi onıñ yazğan seyaat qaydları sayesinde bir şarqşınas alimi olaraq nam qazandı ilk icadı eothen yañı basımı oldı osmanlı devleti ve qırımğa yapqan seyaatı qaydlarınıñ yer alğan yedi cıltlıq eseri qırım işğali the invasion of the crimea london cılt basım cılt ile nam qazandı bu eseri qırım cenki aqqında esas eserler arasında sayıldı i devlet geray taht alğan devlet geray olaraq da belli bağçasaray ile seneleri arasında hanlıq yapqan qırım hanı mubarek geraynıñ oğlu ve i meñli geraynıñ torunı devlet geray zamanında qırım hanlığı osmanlı devletinen birlikte yükseliş devrini yaşadı qanuniy sultan suleyman devrinde uzun yıllar istanbulda yaşağanı içün o zamanki osmanlı sarayı ile olduqça eyi munasebeti bar edi qanuniyden büyük bir destek aldı harezm hanınıñ osmanlı padişasından rus cayılmasına qarşı yardım soravı üzerine osmanlı edil ile don özenleri arasında bir kanal açmaq ve hacı tarhannı yañıdan zapt etmek içün areketke keçti senesi kefe beyiniñ idaresinde biñ osmanlı askeri devlet geraynıñ ordusınen birlikte o yerge ketti lâkin vezir i azam sokollu mehmet paşa devrinde başlanğan kanal tamamlanıp olamadı qırım ve osmanlı askerleri keri çekildi bu vaqia bazı tarih adamaları tarafından osmanlı devletinde tohtaman deviriniñ işareti olaraq qabul etilgen i devlet geray senesi bağçasarayda taun hastalığından öldi yerine ii mehmed geray keçti i selim geray ya da hacı selim geray yigirmi beşinci qırım hanıdır i selim geray senelerinde dört sefer qırım tahtında üküm sürdi bahadır geraynıñ balasıdır babası ölgen vaqıtta çoq kiçkene olğanı içün ablan qabilesi emirlerinden mirzaş ağanıñ terbiyesine berildi soñra emcesi islâm geraynıñ imayesine kirdi onıñ vefatından soñ adil geray zamanında qırımdan yanbolunıñ çölmek köyüne bugünki bulğaristan köçip bu yerge yerleşti selim geray adil geraydan soñ senesinde sipti sefer tahtqa mindirildi de osmanlılarnıñ lehistanğa qarşı qamaniçe seferine qoşuldı bu seferden soñ podoliyanen volın osmanlı akimiyetine kirdi de osmanlı sadrazamı merzifonlu kara mustafa paşanen anlaşamağanı sebebinen tahttan alındı yerine murad geray ketirildi selim geray senesinde osmanlı devletinen avstriya arasındaki cenklerge çağırıldı selim geray han özbek hannı subhankulu mehmedke bir elçi yiberdi elçi aliy osman padişasına dört yaqtan duşman zuur etkeniñ memleketni istilâğa oğratqanıñ osmanlı padişasınıñ mınavlardan episine qarşı kelamağanıñ özüniñ vassallarınıñda isyan etkenini aytqan soñ osmanlı padişasına mal ve askernen imdat ve ianet etmek kerek olğanını bildirdi selim geray hannıñ özbek hanından tilegeni cenkke asker yibermesi degil onıñ yoqluğında qalmuqlarnıñ qırımğa kelmesine özbek ordusınıñ mani olması edi lâkin bu vaqıtta qalmuqlarnıñ bulay bir areketi olmadı avstriya quvetleri balqanlarğa saldırıp niş şeerini zapt etkende osmanlı akimiyetinin rumelide qalıp qalmaycağı bile aytılıp başlağan edi balqanlardaki hristian cemaatınıñ isyan etmesinen vaziyet pek qıyınlaştı selim geray han askerlik ordusınen ücüm etti avstriyalılarnı kaçanik keçitinde yeñdi köprülü fazıl mustafa paşa komandasındaki osmanlı ordusınen beraber avstriyalılarnı keri qaytarıp başta niş soñra belgradnı zapt etti bu vaqıtta oğlu ve nureddini azamet geraynıñ ölgenini tuyıp pek üzüldi de tahttan ferağat istep edirnedeki çiftliginde qaldı bu yerden hacılıqqa ketti yerine iii saadet geray han ketirildi selim geray hannıñ osmanlı devletiniñ bu qıyın vaqtında üküm sürmesi osmanlılarnıñ balqanlarda sene daa qalmasına sebep oldı iii saadet geray altı ay tahtta qalğan soñ asılzadeler istemegeni içün tahttan alınıp yerine safa geray tayinlendi han senesinde osmanlı avstriya cenkine çağırıldı hacı ali paşanıñ ordusına qoşulmaq içün yolğa çıqtı lâkin askerleri mırzalarnıñ ve zadekânlarnıñ qozğaması sebebinen keri qayttı safa geray bir seneden ziyade tahtta qalğan soñ azletilip rodos adasına sürgünlikke yiberildi yerine yañıdan i selim geray han tayinlendi o vaqıtta osmanlı devleti rusiye ve avstriyanen cenkte edi hacı selim geray em ruslarğa em de avstriyalılarğa qarşı osmanlılarğa qol tuttı senesinde rusiye osmanlılarnıñ qolunda olğan azaq qalesine ücüm etti bu vaqıtta rusiyeniñ başında çar deli petro bar edi üç ay soñra kefe beylerbeyi murtaza paşanen hacı selim geraynıñ oğlu qalğa qaplan geray azaq qalesini quşatmadan qurtardı ii devlet geray hannıñ siptiki vazife vaqtında qalğa tayinindeki aqsızlıqlar sebep kösterilip qarışıqlar isyanlar toqtamadı bir qaç sene soñ tahtqa yañıdan dörtünci kere hacı selim geray han mindirildi ii devlet geray han rodosqa sürgünlikke yiberildi hacı selim geray dörtünci hanlıq devrinde qırımdaki qarışıqlıqlarnı tüzetti senesiniñ iyül ayında vefat etti cenazesi bağçasarayda selim geray han camisine kömüldi hacı selim geray qırım hanlarınıñ eñ körümlilerinden edi o osmanlılarğa ürmetnen yaqlaşıp olarnen qoltutsa da qırımnıñ menfaatlarını ep eñ başta tuttı hacı selim geray muzıka ve bestekârlıqnen de oğraştı selim taqmaq adınen şiirler yazdı arapça ve farça bile edi adına orda qazanğan cenk sebebinen sabit efendi tarafından zafername yazıldı edige mırza altın ordu devletini toqtamış handan soñ idare etken emir canike hanumnıñ aqayı edige mırza manğıt sülâlesiniñ reisi edi toqtamış hannıñ timurnen davalaşmasında timurğa qol tuttı timurnıñ altın ordu devletine yapqan deki bastıruvından evel onıñ qatına qaçıp hızmetine kirdi timur toqtamış hannen esaplaşa ekende o qırımda cenevizlerni yeñip kefeni aldı timur terek uruşından soñ senesi altın ordu devletine toqtamışnıñ yerine timur qutluqnı han tayinlegen soñ onıñ emiri oldı timur qutluqnıñ senesi vefatından soñra şadibek han tayinlendi senesi şadibeknen edige mırza arasında olğan uruşta şadibek yeñilip tahtnı taşlap qaçtı yerine tahtqa pulat bekni mindirdi bu devirde edige mırza devletniñ idaresini tas tamam qoluna aldı lâkin cengiz sülâlesinden kelmegeni içün tıpqı emir noğayday han degil de emir olıp qaldı timur senesi çin seferinde ölgen soñ edige mırza harezmge kirdi bu yerni bir vaqıt altın ordu idaresinde tuttı senesi moskoviya litvaniyanen cenkte ekende moskvağa ücüm etti olarnı bergige bağlap qayttı de toqtamış hannıñ oğullarından celâleddin litvaniya ve moskoviyanen beraber altın orduğa qarşı cenkke kirdi lâkin kene edige mırzağa yeñildi edige mırza da kiyevge ücüm etip yağmaladı toqtamış hannıñ oğullarından qadir berdi senesi edige mırzanı cayıq özeni yaqınlarında yeñip öldürdi onıñ sülâlesi daa soñ noğay orda adınen bir vaqıt daa üküm sürdi hacı tarhan hanlığınıñ temeliniñ qoyulması ve cengiz sülâlesinden birevini han köterilmesi bularnıñ sayeside oldı bu sülâleden mansur oğulları manğıtlar ve bazı diger qabileler daa soñra qırım hanlığınıñ tabiyetine kirdi edige mırzanıñ cenklerde köstergen qaramanlıqları başta noğay qabileleri ve başqa türkiy milletlerde destanlarğa mevzu teşkil etti edige destanı deñişik variantlarda ağızdan ağızğa dolaşıp künümizge qadar keldi nesrin sipahi s noyabr ayında d qırımtatar tamırlı namlı türk müzigi ses sanatkârı yeşilköy ilk mektebinen bakırköy orta mektebini bitirgen soñ sanat mektebiniñ moda ve tigiş bölügine kirdi ingliz tili ögrenmek içün amerikan mektebine başladı evelâ ğarp muzıkası ve şan tasili alğan sipahiniñ türk sanat muzıkasına olğan istidadını istanbul konservatuarında ahmet nuri canaydın abayladı senesinde trt ankara radiosında daimiy sanatkâr olıp çalışmağa başladı de sipti plağın çıqardı bir rüzgârdır gelir geçer sanmıştım s yanvar üde hasan aldemir sipahinen üylendi eki erkek balası olğan sanatkâr muzıka çalışmalarına devam ete mınavdan başqa kalbimdeki serseri adlı filmde baş oyuncı olıp oynadı hilari meri mentel belli ingliz yazıcı roman ve qısqa ikâyelerniñ müellifi edebiy tenqitçi senesi olf hall adlı romannıñ içün buker mukâfatı aldı hilari meri mentel senesi iyül künü ingiltereniñ derbişir vilâyetinde glossop şeerinde dünyağa keldi balalıqta hedfild fabrıqa qasabasında yaşadı ilk tasilini yerli katolik mektebinde aldı orta tasilini harryton convent adlı katolik mektebinde aldı senesi london iqtisadiyat mektebinde uquq ögrenip başladı soñ o şeffild universitetine keçti senesi aqayğa çıqtı senesi bakalavr derecesi alğan soñ geriatrik hastahaneniñ içtimaiy işler bölüginde çalıştı senesi a place of greater safety adlı roman yazıp başladı senesi aqayınen botsvanağa yürdi senesi onıñ er bir kün ananıñ künüdir every day is mother s day adlı birinci roman basılıp çıqtı yılından ögdeki romannıñ devamı vacant possessıon adlı roman neşir etildi senesi onıñ fludd adlı romannıñ içün vinifred holtbi hatırasınıñ mukâfatı aldı senesi fransız inqilâp erbaplarıniñ ayatları aqqında yazğan a place of greater safety adlı tarihiy roman sunday express book of the year adlı mukâfat aldı senesi an experiment in love adlı romannıñ içün hathornden prize aldı senesi giving up the ghost adlı memuarlar neşir etildi senesi hilari meri mentel britanya imperiâsiniñ komandorı nasıp etti senesi qıral viii genriniñ naziri olğan tomas kromvel ayatı aqqında yazğan olf hall adlı tarihiy roman neşir etildi aravind adiga belli indistanlı yazıcı ve jurnalist senesi onıñ the hite tiger adlı birinci romannıñ içün buker mukâfatı aldı aravind adiga senesi oktâbr künü indistan tamil nadu ştatınıñ paytahtı olğan madras şeerinde şimdiki adı çennai dünyağa keldi onıñ ana babası kannadiga halqından edi balalıqta karnataka ştatında müim port olğan mangalore şeerinde yaşadı ilk ve orta tasilini canara high school mektebinde aldı senesi st aloysius high school adlı iyezuit kollecini bitirdi aravind ana babasınen avstraliyağa köçken soñ karlingford şeerinde james ruse agricultural high school adlı mahsus mektepte oqudı bu mektep yüksek akademik aqibeti şuret qazandı nyu york ştatında kolumbia universitetiniñ kolumbia kollecinde ingliz edebiyatını ögrendi anda aravind o zamannıñ belli muallimi saymon şamadan ders ala senesi ilmiy derece salutatorian aldı adiga financial times adlı ingliz gazetasında maliye jurnalistiniñ karyerasını başladı daa soñ money ve time mecmualarında çalıştı iii islâm geray iyül qırım hanı ile yılları arasında saltanat sürgen i selâmet geraynıñ oğludır yaş olğanda lehistan ile cenk devamında islâm geray esir tüşip lehistanda yıl keçirdi azat olğan soñ osmanlı devletinde yerleşti bahadır geray islâm geraynı qalğa dep tayin etti amma ölüminden soñ iv mehmed geray tahtqa kelgeninen islâm geray kene qırımdan ketti üç yıl soñra yani senesi osmanlı sultanı sultan ibrahim tarafından ağası iv mehmed geraynıñ yerine han ilân etilgen rus ukrain ve leh tarih menbalarında iii islâm geray ukrain qazaqlığınıñ lehistanğa qarşı cenkinde iştirak etkeni içün bellidir o senesinden itibaren zaporog qazaqlarınıñ getmanı bogdan hmelnitskiy ile lehistanğa qarşı ittifaqqa ketken bu ittifaq qırım hanlığını küçlendirgendir birlikte senesi zbaraj ve senesi beresteçko muarebelerine qatılğanlardır iii islâm geraynıñ zan etkenine köre qazaqlarğa qol tutqanı qırım hanlığınıñ şimal sıñırında qırımnıñ dostu olğan yañı bir qazaq memleket meydanğa ketirmege yardım etmek kerek edi senesi pereyaslav barışı ile lehistan ile sulh yapıp rusiyege qarşı birlik yaratqan iii islâm geray üküm sürgen devriniñ hususiyeti qırım hanlıq içindeki tınçlıq edi islâm geray cümert ükümdar olıp öz para ile bütün hanlıq boyunca qurucılıq ve tamir işlerini yaptırdı iii islâm geray senesi bağçasarayda öldi ve hansaray dürbesinde defin etilgendir o ölgen soñ iv mehmed geray yañıdan han oldı alfred nobel isveççe alfred nobel oktâbr dekabr isveç himiyacı müendis silâ istisalcısı ve dinamitniñ icatçısı alfred nobel çeşit türlü keşif yapqan bofors kompaniyasında reberlik etken alfred nobel senesi oktâbrniñ nde isveç paytahtı olğan stokgolm şeerinde immanuel ve andriette nobelniñ qorantasında dünyağa keldi o qorantada üçünci oğludır babası faneranıñ icatçısıdır senesi nobel qorantası o vaqıt rusiye imperiyasınıñ paytahtı olğan sankt peterburgğa keldi babası sankt peterburgda deñiz minasını işlemedi alfred professor nikolay zininden himiya derslerini aldı alfred on sekiz yaşında olğanda amerikağa kelgen soñ dört sene içinde himiya ögrendi senesi dinamitniñ keşfi nobelni dünyaca meşur etti alfred nobel senesi noyabrnıñ nde frenkistan paytahtı olğan paris şeerinde vasiyetname imzalağan alfred nobel senesi dekabrnıñ unda italiyanıñ san remo şeerinde stenokardiyadan vefat etti soñundaki nobelniñ ükümüna köre halqara mukâfatnıñ fondu onıñ asabalıqıtan meydanğa ketirgen lümyer qardaşları ogüst mari lui nikolâ lümyer oktâbr bezanson aprel lion ile lui jan lümyer oktâbr bezanson iyül bandol kinematografnıñ icatçıları lümyer qardaşları frenkistannıñ bezanson şeerinde klod antuan ve janna jozefin qorantasında dünyaga keldi olarnıñ qorantasında daa üç qız ile bir oğul olğan senesi lümyer qorantası balaban sanayı merkezine olğan lion şeerine köçip keldi ekisi qardaş la martiniere litseyinde oqudı senesi ogüst ve senesi lui oquvını bitirgen soñ babanıñ fotograf firmasında çalıştı babanıñ firmasında işlegende lui kök plastina adlı fotoplastinkanı icat etken qoranta biznesi muvafaqiyetli olğan ve klod antuan lümyer çalışmağan şlâpa fabrikasını satqan soñ kök fotoplastinkalarnıñ istisalı teşkil etken vaqtınen ogüst ile lui qoranta fabrikasını idare etip başladı fabrika lümyer qardaşlarınıñ yolbaşcılığınen inkişaf etken imalatı artqan foto kâgıtı çıqarılıp başladı ve fabrika malları türlü memleketlerge satılğan senesi fabrikada işçi çalıştı ve million fotoplastina çıqarıldı tevhit bir tañrığa inanmaq bir tañrınıñ olğanını itiraf etmek demektir tevhit islâmda allahnıñ bir ve tek tañrı olğanına inanmaq bunı tasdıq ve itiraf etmektir kelime i tevhid dep bilingen lâ ilâhe illâllah allahtan başqa tañrı yoq sözlerinen ya da kelime i şeadet dep bilingen eşhedu ellâ ilâhe illâllah ve eşhedu enne muhammeden abduhu ve resulüh şaatlıq etem ki allahtan başqa tañrı yoq kene şaatlıq etem ki muhammed allahnıñ qulu ve peyğamberidir ibaresinen ifade etile allahtan başqa ilâhlarnı inkâr etip ilâh yani ibadet etilgen emir ve yasaqlarına uyulğan sevilgen qorqulğan itaat etilgen muqaddes varlıq olaraq ancaq onı qabul etmek manasına kele tevhit inançı insanlarnı yer yüzündeki putlardan arınıp ancaq allahqa itaat etmege çağıra muhammed peyğamber ya da muhammed bin abdullah doğumı s aprel mekke vefatı s iyün medine islâm dininiñ peyğamberi tam adı ebu l qasım muhammed bin abdullah bin abdulmuttalib bin haşim bin abdumenaf el quraşiy arapça musulmanlar onıñ eñ soñki peyğamber olğanına ve oña allahtan quran vahiy etilgenine inanalar muhammed peyğamber mekkede doğdı veda haccından soñra medinede vefat etti musulmanlar muhammedniñ adını añğan soñ adetince sallâllahu aleyhi ve sellem cümlesini aytalar yazılğanda s a s ya da s a v olaraq qısqartılğan bu cümle allahnıñ selâmı onıñ üstüne olsun manasına kele isa isa ibranice yeşu iss m e s doğdı m s s öldi hristianlıqtaki esas şahıs ve islâmda bir peyğamberdir hristianlarnıñ çoqusı onıñ tañrınıñ oğlu ve mesih olğanına inana rusça fazıl meñliamet meñlâmet oğlu ametov s dekabr s fevral qırımtatarlarnıñ vatanğa qaytuv oğrundaki milliy areket iştirakçileriniñ biri metsenat şscb yuqarı şurası prezidiumınıñ senesi çıqarğan ulu vatan cenki devrinde sürgün etilgen şscb grajdanları qırımtatarlarnı bulğarlar türkler kürdler hemşiller ve olarnıñ qoranta azalarını mahsus belgilengen yerlerge yerleştirüv boyunca sıñırlavlarnı lâğu etüv aqqındaki qararı çıqqanınen qırımtatar ziyalıları cebbar akimov bekir osmanov mustafa selimov seitümer emin bekir ümerov yusuf bolat şamil alâdin yolbaşçılığında qırımğa qaytuv ve aq uquqlarnı ğayrıdan tiklev oğrundaki milliy areketniñ esasına temel taşı qoyğan ediler fazıl ametov da olar arasında degerli yer aldı lütfi bekirov şöyle hatırlay men fazıl ağanen ilk sefer senesi mayıs de tanış oldım o meni qırımda partizanlarnıñ şarq birleşmesiniñ komissarı olğan refat mustafayevge musafirlikke alıp bardı sofra başında oturğanımızda qırımğa qaytuv halqımıznıñ aq uquqlarınıñ ğayrıdan tiklenüvi aqqında laf yürsetildi olarnıñ laflarından bu problem endi birinci kere muzakere etilmegenini añladım fazıl ametov cebbar akim şamil alâdin yusuf bolat cenkten evelki yazıcı ve jurnalistler on üç yıl devamında ana tilinde qonuşmaq oqumaq ve yazmaq uquqından marum olğan halq onı zaten ğayıp ete bilecegini añlap milliy gazetni meydanğa ketirüv meselesini aliy seviyede çezmek üzerinde çalışıp başladılar niayet senesi mayıs de lenin bayrağınıñ birinci sanı dünya yüzüni köre çoq yıl devamında gazetada qırımtatar degen sözni yazmaq qatiyen yasaq etilgenine baqmadan bu neşir yıl devamında bütün qırımtatar halqı içün em derslik em mektep em aliy oquv yurtu oldı aradan yigirmi yıl keçken soñ fazıl ametov qırımtatar tilinde mecmuanı meydanğa ketirüv meselesini köterip başladı çoqtan çoq muracaatlar sayesinde başta almanah soñra ise daimiy sürette neşir etilgen mecmua olaraq yıldız peyda oldı fazıl ametov ise ömrüniñ soñuna qadar gazeta ve mecmuanıñ sadıq ve işançlı yardımcısı oldı bu aqta onıñ lenin bayrağı gazetasınıñ mühbiri şeadetnamesi delâlet bermekte fazıl ametov senesi dekabr de keriç civarındaki aqtaş köyünde istanbulda tasil alğan meñlâmet efendi ve vasfiye hanımnıñ qorantasında doğdı babası kefe şeerindeki büyük caminiñ imamı olğan qızıl terror yıllarında meñlâmet efendi nkvdniñ apishanesinde vefat etti fazıl aileniñ üyken balası edi köy mektebini soñra keriçteki istimalcılıq kooperatsiyası tehnikumını muvafaqiyetnen bitirip moskvadaki plehanov adına halq hocalığı aliy oquv yurtunıñ şimdi plehanov adına rusiye iqtisadiyat universiteti ticaret iqtisadiyat fakultetine oqumağa kire senesi onı qırımnıñ aqşeyh rayonınıñ rayon istimalcılıq cemiyetine reis olaraq tayin eteler aradan olğanı olacağı bir yıl keçken soñ ise qırım mşscniñ ticaret halq komissariatınıñ yetekçi vazifesine keçireler ulu vatan cenki başlanğanda fazıl ametovnı qubandaki kolhozlarnıñ birisiniñ reisi olaraq tayin eteler soñra kene qırımğa qaytarıp alıp partizanlarnı erzaqnen teminlemek avale eteler senesi aprel da fazıl ametovğa qarasuvbazar rayonında istimalcılıq kooperatsiyasını teşkilâtlandırmaq avalesi berile senesi mayıs te fazıl ağanı moskvağa çağırtıp moskva vilâyet istimalcılıq kooperatsiyasınıñ reis muavini vazifesine tayin eteler fazıl ağa qırımtatarlar sürgün etilgenlerini eşitken soñ bu aliy vazifesini red ete ve tuvğanlarını qıdırmağa kete tek eki yıldan soñ açlıq ve azaplar çekkenlerinden tamamınen taqatsızlanğan anasınen qız qardaşlarını samarqand vilâyetindeki milütino qasabasında tapa fazıl ametovnıñ aqlı iş tecribesi istimalcılıq kooperatsiyasını teşkilâtlandıruvda olğan büyük iqtidarı özbekistanda kerek oldı o tuvğanlarını ferğana vilâyetindeki quva qasabasına köçüre mında da senesi zekkiye şamilevanen tanış ola ve biri birini sevgen yaşlar evlenip qoranta tizeler dört evlât östürip terbiyelediler puşkinniñ pek çoq eserlerini ezberden ve tuvğan edebiyatımıznı pek yahşı bilgen zekkiye hanım ömür arqadaşına da sadıq yardımcı ve mesleatçı olğan şunıñ içün de yazıcılar şairler ametovlarnıñ evinde daima eñ aziz musafirler olğan fazıl ametov o zamanda icat etken bütün belli yazıcılar ve şairlernen tanış rasul gamzatov ve çingiz aytmatovnen büyük dost edi fazıl ametov çalışmağa bilip yahşı para qazanaraq bütün variyetini areketniñ ihtiyaclarına masraf ete istidatlı yaşlarımızğa qoltuta edi taşkentteki köy hocalığınıñ irrigatsiyası institutında onıñ yardımı sayesinde qırımtatarlar cümlesinden studentler içün mahsus kvota kirsetilgen soñra bu aliy oquv yurtu areketteki yaş faalcileriniñ özüne has ştabına çevirildi qırımtatarlar arasında server ömerov seitmemet tairov kibi nazirler müzeir kerimov kibi prokuror ve bir çoq digerleri olğanında fazıl ametovnıñ issesi büyük o pek bol yürekli metsenat degen sözniñ eñ yüksek manasında adam edi büyükten büyük itibarı olğan aliy devlet hızmetlerinde çalışqan adamlarnen bağı olğan fazıl ametov özüniñ bütün bu imkânlarından tek qırımğa qaytuv milliy meselemizniñ muvafaqiyetli çezilmesi içün faydalandı istidatlı yaşlarımızğa qoltutuvı büyük edi olarğa oquvlarında da işke yerleştirüvde de yardım ete edi bularğa baqmadan fazıl ağa iç bir vaqıt bu qolundaki imkânlarınen kibirlenmedi daima taldada qalmağa tırışa edi tibbiyet hızmetiniñ polkovnigi kuybışev samara şeerindeki edil boyundaki gospitalniñ bölük müdiri eskender qaytazov fazıl ağa aqqında şöyle yaza men fazıl ametovnı er zaman cenk yıllarındaki cesür razvedkacılarnen teñeştirem bugün baqasıñ moskvada yarın ise almaatada bir daa baqsañ samarqandda müimden müim meselelerni çeze amma öz işleri aqqında kimsege aytmay edi ömrümde çoq adamlarnı rastketirdim amma fazıl kibi sadıq samimiy dostnı rastketiralmadım aqiqaten de fazıl ağa dost olmağa bile edi partizanlarnıñ şarq birleşmesiniñ sabıq komissarı refat mustafayevnen onı samimiy dostluq duyğuları bağlay edi fazıl ametovnıñ ricasınen lenin bayrağınıñ mühbiri safter nagayev refat ağa aqqında komissar adlı öçerkni yazdı bu öçerk senesi gazetanıñ ncı inci sanlarında derc etildi fazıl ağanen zekkiye apte özleri kibi istidatlı balalarnı terbiyelediler teessüf ki eki oğlu endi rahmetliler üyken oğlu rustem ametov iqtisadiyat ilimler namzeti oqutuv vastalarnıñ müellifi edi aliy oquv yurtlarında çalıştı riza ametov moskvadaki bauman adına aliy tehnika universitetiniñ mezunı vatanğa qaytqan soñ voykov adına zavodnıñ direktor muavini keriç şeer icra komiteti yanındaki milletlerara münesebetler bölüginiñ müdiri sürgün olunğan halqlarnıñ fondunıñ keriç bölüginiñ direktorı vazifelerini eda etti kence oğulları nuri ametov asu saasındaki mütehassıs sssr devlet planında çalıştı şimdi moskvada yaşay qızı emine filologiya ilimleri doktorı ve himiya ilimleriniñ namzeti rusiye tabiiy ilimler akademiyasınıñ akademigi rusiyeniñ lingvistika ilmi akademiyasınıñ prezidenti moskva ecnebiy tiller institutınıñ rektorı filologiya meseleleri mecmuasınıñ baş muarriri halqı qırımğa qaytması içün qolundan kelgenini de kelmegenini de er şeyni yapqan fazıl ametov özü ebediyen ğurbette qaldı o senesi fevral ayında vefat etti taşkente defin etildi saim osman karahan s fevral köstence romaniya s aprel istanbul türkiye qırımtatar tilşınas ve yazıcısı qartbabaları qırım cenki soñrasında larda qırımdan o zamanlar osmanlı toprağı olğan dobrucağa köçkenler baba tarafı qırımnıñ şimalindeki qart qazaqtan tavriçeskoye dobrucadaki köstel köyüne ana tarafı ise yaltadan dobrucadaki taşpınar köyüne köçmege mecbur etildiler babası sait osman köstencede cemaat tarafından sevilgen ve sayılğan bir din adamı edi anası raziye de romen ve türk mekteplerinde oquğan zeki ve becerikli bir ev hanımı edi raziye hanımnıñ balası oldı bulardan dörtü küçük yaşlarda vefat ettiler balalığı ii cian cenkiniñ qıyın işğal yıllarında çoqluqnen fuqare qorantalarnıñ yaşadığı koşu maallesinde keçti köstence arasında alman işğalinde edi şeer cenk boyunca em almanlar em de ruslar tarafından bombalana edi soñrasında ruslar keldi saim osman bu vaqıtlarda köstencedeki tatarlarnıñ qırımdan kelgen çoq sayıda kişini evlerinde musafir etip saqlağanlarına şaat oldı cemaatnıñ ocaqay oca aqay lağabınen hitap etilgen babası sait osman ve anası raziye osman balalarını milliy ve diniy ikâyeler añlataraq östürdiler soñraları ocaqay adı romenler tarafından bile osman ailesiniñ balalarınıñ lağabı olaraq qullanıla keldi saim osman oqumağa meraqlı derslerinde soñ derece muvafaqiyetli bir talebe edi sınıf ve mektep birincisi edi bu muvafaqiyeti içün qırımdaki artek qasabasında olğan sovetlerniñ büyük ve meşur pioner izci lagerine ketmege aq qazandı lâkin babasınıñ din adamı olğanı sebebinen vatanı qırımnı körmek imkânı qolundan alındı bu adise saim osmannıñ bala ruhunda teren tesirler bıraqtı mektep seneleri boyunca dünya edebiyatınıñ belli yazıcılarınen tanış olmaq ve kütüphanelerde bu yazıcılarnıñ eserlerinni oqumaq fırsatı taptı ancaq türk dünyasına ait eserlerni tapmaq mümkün degil edi hatrında sadece anasınıñ emel mecmuasından oqup aytıp bergen malümat ve ikâyeleriniñ qırıntıları bar edi yaşlıq yıllarında tatarca ve romence şiirler yazdı romenceden tatarcağa tercimeler yaptı litseyni bitirgen soñ bir vaqıt tornacı çıraqlığı yapıp zenaat ögrendi da bükreş universitetinde matematika fizika bölümine kirdi üçünci kursta iken hastalanıp fakultetten ayırılmağa mecbur oldı senesi evde hastalıqnen keçti köy ocalığına muracaatları mecidiye ve karaömer tasil müdirlikleri tarafından red etildi köstence limanında bir işke kirdi bir ay soñra evraqları tetqiq etilgen soñ işten çıqarıldı kene limanda bir başqa işke kirip kereste depolama ve sevk işlerinde çalıştı bir zenaat ögrenmek niyetinen tersanege snc ge keçti gemi motorları ve ya elektrikçilik kursu açıluvını beklep eki yıldan ziyade bir zaman gemi boyacılığında çalıştı maruz qaldığı bu ayrımcılıq sebebinen türkiyege köçmege qarar berdi senesi fevral ayında türkiyege köçmek içün pasport talap etti bir yıldan ziyade bir zaman emniyet teşkilâtı tarafından sorğulanmalar oyalanmalar ve onı qararından vazgeçirmek içün yapılğan ikna körüşüvlerinden keçti yılı başında kene bir işsizlik devri keçirdi keçici işlerde çalışıp niayet s aprelniñ sinde türkiyege köçmek içün geminen yolğa çıqtı aprelniñ ünde o endi türkiyede istanbulda edi saim osman olğan adına türkiyedeki soyadı qanunına köre karahan soyadını qoştı türkiyede emel mecmuasını yañıdan neşir etmege başlağan müstecib ülküsal ibrahim otar ismail otar kibi emelcilernen tanış olıp dostluq qurdı aynı yaz anqarada elektrik kurumında işke kirip başladı bir yandan da istanbul tehnik universitetiniñ elektrotehnik fakulteti imtianını berip universitetke kirdi qulaqlarından raatsızlandı ve muvafaqiyetsiz bir ameliyat keçirdi eşitme ğaybına oğradı bir yıl soñra maddiy imkânsızlıklar sebebinen mektepni taşlamağa mecbur qaldı anqarağa qaytıp elektrik kurumındaki işine devam etti da tekrar universitetke kirdi bu sefer fransız tili ve edebiyatı aqşam bölümine kirdi ve yıllarında eki qulaq ameliyatı daa oldı senesinde fakultetten mezun oldı bütün türkiyeni şeer şeer kezip kördi avropa seyaatına çıqıp kene pek çoq şeer körip tanımaq imkânı oldı emekliliginden soñra dernek faaliyetlerine daa sıq bir şekilde iştirak etmege başladı istanbul qırım derneginde zafer karatay celal içten niyazi elitok murat vatansever kibi emelciler ile tanıştı senesi müstecib ülküsalnıñ doğğan künü merasimi esnasında mustafa abdülcemil qırımoğlu ile tanışmaq fırsatı taptı luğat azırlama çalışmalarına yaşlıq yıllarında tutqan notlarınen başladı romaniya dobrucasında çıqqan bütün yazılı edebiyat örnekleri diger türk lehçeleri luğat ve grammatikaları kibi keñ mündericeli eserlerden de faydalanıp cıltlıq dobruca kırımtatar ağzı sözlüğü ni tamamladı yarım asırdan ziyafe sürgen ve bu zaman zarfında qarşılaştığı pek çoq aksilik sıqıntı ve zorluqqa rağmen azırlağan luğatı senesi romaniyada bastırmağa muvafaq oldı luğattan başqa dobrucadaki qırımtatar edebiyatınıñ klassik sayıla bilecek yazıcı ve şairlerine ait yazı ve şiirlerni toplap cıyıntıqlarda bir arağa ketirdi mehmet vani yurtseverge ait türme hatırlavlarını da içergen dobrucanıñ davuşı ile ismail ziyaeddinniñ eserlerini bir arağa ketirdigi cıltlıq saylama eserler adlı kitapları senesi dekabr ayında romaniyada basıldı saim osman karahanğa senesi bekir çoban zade mukâfatı s mayısnıñ ünde qarasuvbazarda ve senesi mehmet niyazi mukâfatı ise s noyabrniñ ında romaniyanıñ mecidiye qasabasında taqdim etildi saim osman karahan senesinden berli istanbulda neşir etilgen emel dergisiniñ yazı işleri müdirligini ve bahçesaray dergisiniñ yazı işlerini alıp bardı qırımtatarca türkçe romence rusça frenkçe ve latince bilgen saim osman karahan aprel te istanbulda vefat etti zafer karatay s sentâbr anqara vesiqalı filmler rejissörı jurnalist qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçisi anqarağa yaqın günalan adlı qırımtatar köyünde doğdı tasilini anqarada tamamladı senesi gazi universiteti müendislik ve mimarlıq fakultetini bitirdi sağlıq nazirligi ve sanayı ve ticaret nazirliginde çalışqan soñ senesinden berli trt istanbul televizionında yapımcı rejissör olıp çalışa seneleri arasında pek çoq muzıka ve eglence programmaları azırladı dan berli maarif ve medeniyet programmalarından başqa vesiqalı film janrındaki programmalar azırlamaqtadır türkiye jurnalistler cemiyeti ve türkiye sport yazıcıları cemiyeti azası senesiniñ mart ayında qırımtatar yazıcılar birligi fahriy azalığına qabul etildi cengiz dağcı belgeseli bölüm el cezire uluslararası belgesel film yarışması doha katar final gösterim nisan ölümünün yılında uluslararası cengiz dağcı sempozyumu kırım açılış filmi fatih ve fetih zafer karatay neşe sarisoy karatay ismail bey gaspıralı türkiye gazeteciler cemiyeti sedat simavi ödülleri tv dalı ödülü tarih ve belgesel paneli belgeselde osmanlı bölümü gösterim aralık halil inalcık ile sözlü tarih zafer karatay neşe sarisoy karatay bölüm preveze zaferi bedri rahmi eyüboğlu bizim altan altan erbulak ın hayatı diğer filmografisi özü türk genel danışman istanbul qırım dernegi tam adı qırım türkleri medeniyet ve yardımlaşuv dernegi istanbul şubesi senesi türkiyeniñ istanbul şeerinde qurulğan bir qırımtatar cemaat teşkilâtıdır istanbulda senesi qırım türk medeniyet dernegi kırım türk kültür derneği ve senesi qırım türk yardımlaşuv dernegi kırım türkleri yardımlaşma birliği quruldı daa soñra bu eki dernek birleşerek senesi istnabul qırım türkleri medeniyet ve yardımlaşuv dernegini istanbul kırım türkleri kültür ve yardımlaşma derneği teşkil etti dekabr ismail hakkı okday ali nuri okday haydar gaspıralı ismail noyan reşat hayri örlük aptullah corgunlu ali uzar burhaneddin güler cafer gülümoğlu cevher çibiş enver malcan ejder varansu fazıl özarna hamza göktay hasan maytapar ismail güçlü ismail otar ibrahim otar kemal çelik mehmet göktay reşat akçura reşit türker selim ortay turgut teberdar yusuf büyüksu aziz bozgöz sabri cansever aptullah çorgunlu ali uzar burhanettin güler cafer gülümoğlu cevher çibiş enver malcan ejder varansu fazıl özarna hamza göktay hasan maytapar ismail güçlü ismail otar ibrahim otar kemal çelik mehmet göktay müstecip ülküsal reşat akçura reşit türker sabri cansever selim ortay turgut teberdar yusuf büyüksu aziz bozgöz birinci idare eyyeti av müstecib ülküsal av ibrahim otar av ejder varansu hasan maytapar burhanettin güler dr sabri cansever dr enver malcan cevher cibiş avdet qırımtatar gazetası men avdet niñ muarririyetinde aman aman eki yıl senesi mayıs ayından senesi aprel ayına qadar çalıştım bu halqımıznıñ büyük köteriliş ve entuziazm vaqtı edi sabıq sovet birliginiñ bütün köşelerinden öz tuvğan vatanına biñlernen vatandaşlarımıznıñ qorantaları qayta edi qırım ise er kün olıp keçken vaqialardan qaynay edi er şey öyle başlana edi qırımğa köçip bağçasaray rayonındaki teberti köyünde yerleşkende er bir rayonda qırımtatarlarnıñ teşebbüs gruppaları faaliyet köstere edi öyle gruppa köy şuramıznıñ territoriyasında da bar edi onıñ başında süyür taş köyüniñ sakini alim suleymanov tura edi asiyada jurnalist olıp çalışqanımı bile edi qmatnıñ reberleri m cemilevniñ başlığında qırımda birinci milliy mustaqil gazetanı çıqarmaq qararına kelgende a suleymanov ilmi ümerov ve teşkilâtnıñ başqa azalarına meni tevsiye etti men yolbaşçılarımıznen körüşüvge davet etildim anda da leyhada iştirak etmesine razılığımı berdim birinci sanını çıqarğanlar arasında gazetacılıqnen tanış olğanlar tek men ve navoiy şeerinden qırımğa köçken gülnara qurtaliyeva edi qalğanları ise entuziast ve aveskâr edi büyük meraqnen çalışa edik muarririyette aqiqiy demokratiya üküm süre edi gazetada bir kimseni ayrıca qayd etmey edik sannıñ çıqarılmasında iştirak etkenlerniñ adlarını yaza edik basma tehnikadan eki eski z kerimova ve m ümerovanıñ çalışqan kompyuteri olar metinlerni serlevalarını toplap i ümerov ise metinlerni temiz kâğıtqa yapıştıra edi olarğa resimlerni bağçasaraylı ressam enver karsliyev yapa edi birinci sannıñ bütün malümatı aman aman azır olğanda muarririyetke l bucurova ve rametli eldar seytablayev keldiler e seytablayev aqmescit civarındaki öz eviniñ bosağasında canavarca öldürilgen edi biraz soñra bizge kezlevden jurnalist tasin qoşuldı toplanılğan sanlar kuryer a suleymanov tarafından rigağa alıp ketile edi anda basıla ediler gazeta on biñ tirajınen ayda eki kere çıa edi o vaqıttaki avdet şimdikiden pek farqlana edi iç bir renkli fotolar alçaq keyfiyetli basma başqa format ve daa çoq şey amma gazeta pek pek populâr olıp tez tarqala edi samand aliyeviç siyabendov kürdce semend el siyabendov s noyabr qars vilâyeti rusiye imperiyası s noyabr yerevan ermenistan şsc şuralar sotsialistik cumhuriyetler birligi şuralar birliginiñ qaramanı kürd yazıcı ve şscb yuqarı şurasınıñ deputatı samand siyabendov senesi noyabr de qars vilâyetiniñ hesencan köyünde dünyağa keldi leningrad universiteti şarq ilimleri institutını bitirdi de şuralar birligi kommunist fırqasına kirdi da şscb yuqarı şurasınıñ deputatı oldı ekinci cian cenki yıllarında tula kaluga rusiye şfsc lehistan şarqiy prussiya bölgelerinde çoq sayıda şeer ve qasabanıñ faşist işğalcilerden qurtarılmasında rol oynadı faşistlerge qarşı cebede köstergen örnek davranışları içün senesi martnıñ de yuqarı şura prezidiumı tarafından siyabendovğa şuralar birligi qaramanı unvanı berildi ve altın yıldız taqdim etildi asıl rusiye mallarını iqtisadiy boykotı regionlar fırqasına ve onıñ azalarına ait olğan şirketlerine ukrainler tarafından korsetilgen boykotından başını ala şay senesi ukrain akimiyeti ab ile assotsiatsiyanı imzalamayıp cevap olaraq ukrainler tarafından narazılıq kampaniyası başlana tezden bu narazılıq kampaniyası umumukraina cemiyet areketine çevirile s fevralde rusiye qırımnı işğal etip ve ukrainağa arbiy tecavuz körsetip umumukraina cemiyet areketi endi rusiye mallarını boykot etüvge çevirile içtimaiy ağlarda bu yonelişke qoşulmaq celp etken çağıruvlar muracaatlar malnı peyda oluvı ne yerde diqqat ile satın alıñız degen beyanatlar peyda olmağa başladı çünki rusiyeniñ malını satın alsaq işğalcilerge maliyeviy yani finans qoltutuv kibi sayıla areketniñ rusiye mallarını satın alma degen şiarı tek ukrainada degil de bütün medeniy memleketlerine de tarqatıldı malnıñ istisalcı memleketinen meraq etiñiz rusiye brendlerni ve barkodunı boykot etip satın almañız dep teşviqat kampaniyası muracaat ete bügünki künge ilbav bazarlarında satıcılar tesbit eteler ki rusiyeniñ çistaya liniya babuşka agafya çörnıy jemçug retseptov krasotı degen kosmetik vastaları yavaş yavaş ğayıp olalar olarnıñ yerine yerli ve avropalı mallar peyda ola camala kerçek adı susana alim qızı camaladinova senesi avgust de qırğızistandaki oş şeerinde doğ ukrainalı belli professional yırcı bestekâr öz müellif muzıkasınıñ icracısı aktrisa soul fank caz folk pop gospel ceryanlarında çalışa bile susana camaladinova qırğızistannıñ oş şeerinde qarışıq ailede dünyağa keldi babası alim camaladinov qırımtatar anası galina tumasova ermeni ekisi de muzıkalı insanlar olıp öz eki qız evlâtlarına evelina büyügi ve susana kiçigi muzıkağa sevgi duyğusını balalıqtan aşlaydılar babası qırımtatar olıp qırımğa mıtlaq qaytmaq içün yollar qıdıra edi lâkin qırımğa birden köçamayip o vaqıtları qırımtatarlarnıñ propiskasını yapmay ediler baştaları qorantasınen melitopolde yerleşeler anda da qırımğa qaytuv aqqında öz tüşüncelerini bir daqqağa bile qaldırmayıp susananıñ anası babası fiktiv ayırılışuv kerekligine qararına keleler şay susananıñ anası küçük özen köyüne kelip öz adına bir evçikni satın ala böyleliknen susana ekinci sınıfta oquğan vaqtında qorantası ne ise qırımğa köçe tap balalıqtan susana öz ömrüni yırğa sanağa bağıslaycağını bile edi aluştadaki muzıka mektebini fortepiano sınıfında bitirip çünki vokal sınfı yoq edi soñra çaykovskiy adına aqmescitteki muzıka oquv yurtuna daa soñra kiyevdeki çaykovskiy adına milliy muzıka akademiyasınıñ opera vokalı fakultetinine kire ve muvafaqqiyetnen bitire o vaqıttan berli bugüngece susana kiyevde yaşay yanvar senesi telekanalnıñ efirinde yıldızlar operada degen yayın çıqa yedi afta devamında keçirilgen şounıñ neticesinde camala vlad pavlük ile ğalebe qazanalar yazda senesi camalanı yurmalanıñ yañı dalğasına davet eteler müsbet qarar berip konkursnıñ açılış künü ingliz tilinde kristina agileranıñ beautiful yırnı icra ete ve çıqışınıñ başında camala özünden bir qaç satırlar qoşa no ar in the orld no ar in ukraine because cenkke yoq deymiz cunki biz acayipmiz camala hayırluvlar andan mından proektinde iştirak etip müim manalı viktor tsoyniñ denişuvler degen yırnen ukrainlerniñ kelecek yılnen hayırladı ve can yürekten tınçlıq sevgi tiledi dâkuyu teşekkür camalanıñ üçünci cd albomı daa doğrusı yarımalbomı çünki o altı yırdan ibaret my lover atch over me perfect man thank you birer yır ukrain ve rus tilinde qalğan dörtü ise inglizce oktâbr künü paytahttaki sentrum klubunda camalanıñ dâkuyu serlevalı albomınıñ taqdim tedbiri aristokratı radiosınıñ yañı mevsim açılış çerçivesinde ötkerildi müsafirler arasında andriy hlıvnük bumboks frontmeni ivan dorn alloise dmıtro şurov pianoboy frontmeni bulundı şu albomnı satqanda qazanılğan bütün para ukrain ordusına qoltutmaq içün ketecek bunı ötkerici valeriya çaçibaya aristokratı radiosında albom aqqında camalanen subetleşkende dedi öyle sözlernen camala yañı albomınıñ çıqışını izaat etti qayd etmek kerek ki bu albomnıñ evelkilerden bir esas farqı bar albom yañı elektron şekilde yañğıray daima kibi albomnıñ çevirip tizicisi aranjirovşçik ve ses prodüseri yevgen filatov the maneken istisna olaraq perfect man sesprodüserlik camala ve sergiy yerömenko birlikte yaptılar şu yañı albom elektron şekilde çıqqan soñ kimerleri camalanı britaniyalı ceyms bleyknen james blake ölçeştirmege başladılar filmniñ şiari közlerini yumıp yüreknen baq oles sanin aytqanına köre film üzerindeki iş ta s sentâbrde bitirilgen edi ve onı taqdim etüv noyabrde soñra dekabrde olmaq kerek edi amma o yıl soñunda olğan facialı vaqialardan başqa vaqıtqa qaldırıldı süjetniñ negizine ıncı yıllarda sovet ukrainada kerçek olğan facia yattı kollektivizatsiya açlıq repressiyalar ziyalılarnı yoq etüv nkvdistler büs bütün kedaylarnı kobzar ve lirniklerni harkiv civarındaki bir yerde toplap atışqa oğratalar o facialı vaqialar içinden levhada amerikalı oğlançıq ve kör çalğıcınıñ sovet ukraina boyunca seferi tasvir etile baş rollerde bazı levhalarda ukrain yazıcıları oleksandr irvanets ve sergiy jadan yırcı taras kompaniçenko em de bütün ukrainadan yüzden ziyade soqur insan ve kiyev harkiv ve lvivli ukrain yırcılarını körmek mümkün levhada professional aktörlar ile kör kobzarlerniñ rollerini ukrainanıñ çeşit şeerlerinden kelgen körlar oynadı filmniñ özgünligi tiflokommentariylerdir o mahsus yazılğan audioyolçıqlar nazar bozuqlıqları bar olğan adamlarğa ekranda olğan şeylerni qulaqlarına radiosignal vastasınen tasvir etile şay yetekleyici ukrainada böyle usulda ilk sefer çıqqan film yevgen oleksandrovıç sverstük s dekabr siltse qas volın lehistan s dekabr kiyev ukraina ukrainalı yazıcı şair terciman edebiyatşınas felsefeci cemaat erbabı onıñ balalığı gençligi ekinci cian cenkiniñ yıllarına rast keldi közleriniñ ögünde qısqa vaqıtta akimiyet denişe bere edi leh akimiyeti şuralar akimiyetine soñra alman akimiyetine daa soñra kene de şuralar akimiyetine vaat etkenlerine baqmadan o akimiyetlerden birisi ukrainlerge ne azatlıq ne de tınçlıq ketireler öz toprağını qorçalamaq içün olar qoluna silâ alalar böyleliknen sverstük azatlıq içün küreşine kirişe müddetini perm lagerlerinde keçirdi em anda da çeşit türlü protest aktsiyalarda iştirak etti burâtiya lagerinde geologik ekspeditsiyanıñ dülgeri olıp işletildi abşda azat ukrain ilimler akademiyasınıñ aqiqiy azası oldı senesi t şevçenko adına devlet mukâfatınıñ laureatı azatlıq nişanınıñ saibi öyle sözlernen milliy hatıra ukrain insitutniñ başı volodımır vyatrovıç sverstüknen sağlıqlaştı soul can göñül senelerinde aqşnıñ afroamerikanlar tarafından yaratılğan muzıka yönelişidir eñ emotsional eñ duyğulı eñ tesirli em teren manalı yönelişidir çünki afroamerikanlarnıñ qulluq ve aqsızlıq devriniñ aqqında soul bir canlı esletme dayın ola musaviy uquqlar oğrunda küreşkende afroamerikanlarnıñ böyle black is beautiful qara olmaq acayiptir şiarı peyda oldı yaşlar içün soul milliy şuurını yükseltmek müim vazifesini becerdi demek mümkün qayd etmek kerek ki soulğa eñ yaqın fank yönelişi oladır çünki şu eki yönelişniñ meydanğa kelüv sebebi birdir o afroamerikanlarnıñ aqları içün areketi asıl seneleri ortasında soulnıñ devamı fank özüne aldı kimer muzıkaşınaslar deyler ki qara adamlar dayın soulnı kerek derecede beyazlar beceramay beyaz insanlarğa o kelişmegen amma ket kete blue eyed soul kökközlü soul degen yöneliş de peyda olmağa başladı şay ilk kere kökközlü soul eki beyaz amerikalı bill medli ve bobbi hetfildten ibaret righteous brother vokal dueti icrasında yañğırağan senesinden başlap olarnıñ audio yazıları zencilerniñ hit paradlarında daima yañğıra ediler soñra young rascals hall and oates blueyed soul brothers delaneybonnie ve başqaları o beyaz soul yönelişni devam ettirdiler şimdi ise kökközlü soul ıstılası qullanılmay asıl çünki çoqusı soul hitleri em qara em beyazlarnen birlikte yazıla şay ket kete teri tüsü köstergiç statusını coyğan soulnıñ bazı hususiyetleri bir nefeste ve bir metin ecasına melizm icra etilgen ve uzun ezgili fragmentlernen oyalanğan qudretli vokal özgün bir vokal passajları soul afroamerikan kilse vokal taqımı solist ile dialognı özüne de has ettirgen soul riffleri baqır nefesli aletlernen unisonda icra etile birinci mukâfat berüv tedbirini senesi frenk sinatra açqan edi o da soñra gremmi mukâfatına eki kere irişken edi tantanalı mukâfatlandıruv tedbirini ötkermek aqqı oğrunda daima los anceles ve nyu york küreşe er sene kategoriyada ğa yaqın türlü muzıka janrlardan sesyazma akademiyasınıñ vekâletli azaları rey berilgen neticesinde gremmi mukâfatı berile rey aqqı bar olğan adamlarnıñ arasında muvafaqiyetli ve tanılğan artistler ses müendisleri con bon covi prins pol saymon nora cons beyonse ayatiy yeñişler oğrunda gremmi mukâfatı biraz ayrıca tura o muzıkağa salmaqlı isse qoşqan içün ayrı bir mukâfattır büyük dörtlük dört dane eñ şerefli sayılğan gremmi nominatsiyasıdır sem smit beyonse ve vilyams farell nominatsiyada taqdim etilgen yaşında olğan britaniyalı sem smit gremmi tarihında büyük dörtlükniñ er bir kategoriyasında namzet etilip kösterilgen ekincisidir yıl yırı ve yazısı stay ith me yıl albomı in the lonely hour ve yıl keşfi şay senesi tolu debüt albomını çıqarğan sem smit birden dört gremmini elde etti yıl yırı stay ith me yıl yazısı stay ith me yıl keşfi prestijli büyük dörtlükten ve ayrı eñ güzel pop albomı in the lonely hour amerikalı yırcı beyonse üç gremmi qazandı eñ güzel rb yırı eñ güzel çıqış ve eñ güzel müit sesli surround sound albom bek morning phase albomı içün yıl albomı ve eñ güzel rok albomı eki gremmi eykelçigini elde etti ledi gaga toni bennet ile eñ güzel ananeviy pop albomı cheek to cheek nominatsiyasında gremmi qazandılar rep icracısı eminem the marshall mathers lp albom içün eñ güzel rep albomı nominatsiyasında gremmi qazandı em de eminem rianna ile the monster yırı içün eñ güzel rep dueti elde ettiler kuzma skrâbin aqiqiy adı andriy viktorovıç kuzmenko s avgust sambir ş ilbav vilâyeti ukrain şsc s fevral lozuvatka qas dnipropetrovsk vilâyeti ukraina ukrainalı yırcı icracı müellif çalğıcı skrâbin belli taqımınıñ frontmeni yazıcı şans ve şeykanemo teleyayınlarınıñ ötkericisi crh latn poyuşçiye crh cyrl trusı taqımınıñ prodüseri aktör ruslananıñ dıki tantsi degen meşur albomından skaji meni yırınıñ sözlerini kuzma yazğan andriy kuzmenko ukrainanıñ ilbav vilâyetinde sambir şeerinde dünyağa keldi babası müendis anası muzıka ocası qorantasında yekâne bala edi fortepiano sınfından muzıka mektebini bitirdi ss orduda hızmet etti senesi ilbav tibbiyet insitutını bitirdi fevralniñ künü sabası dnipropetrovsk vilâyetinde yırcınıñ toyota sequoia maşnası süt taşığan bir tsisternanen çatıştı andriy kuzmenko qaza yerinde elâk oldı bir kün evel ise fevral künü resmiy skrâbinniñ youtube videokanalında delfinı ukr degen klip taqdim etilgen edi qazadan bir afta evel skrâbinniñ kinets filmu ukr degen yırı çıqqan bu yır a crh latn kuzmanıñ crh cyrl planlaştırğan yañı inci tolu albomına kirecek edi yaqın dostlar ve zenaatdaşlar olıp ruslana ve ömür arqadaşı oleksandr ksenofontov andriy a crh latn kuzmenkonıñ crh cyrl hatırasına bir gecede yazılğan tı şçe vidkrıyeş oçi degen yırnı bağışladılar sırbistandaki macarlar sırbistanda yaşağan bir qavimdir memleketniñ sayıca eñ büyük qavimleriniñ biridir sırbistannıñ statistika idaresi tarafından yayınlanğan ealini cedvelge aluv neticelerine binaen senesi devletniñ kosovodan tış territoriyasında macar yaşağan olarnıñ çoqusı kişi voyvodina muhtar ülkesinde yaşay ve şu ülke ealisiniñ ini teşkil ete şu sebepten macar tili voyvodinanıñ resmiy tilleriniñ biridir sırbistanda yaşağan macarlarnıñ çoqusı katolik dinindedir bazıları kalvinciler ya da başqa protestantlardır voyvodinada yaşağan macarlarnıñ eñ çoqusı o vilâyetniñ ğarbiy qısmında şimaliy baçka ve şimaliy banat regionlarında otura vilâyetniñ beş munitsipalitetinde oturğanlarnıñ çoqusı macardır kanija senta ada baçka topola ve küçük idoş daa üç munitsipalitette macarlar ealiniñ çoqusı olmasa da onıñ müim bir parçası ola çoka beçey subotitsa tamam subotitsa şeeri sırbistandaki macarlarnıñ resmiy olmağan paytahtı olaraq bellidir protestant macarlarnıñ çoqusı beş munitsipalitette yaşay eski moravitsa paçir feketiç yañı itebey ve debelâça ii islam geray d s ö qırım hanlığınıñ hanıdır ile seneleri arasında hanlıq yapqan i devlet geraynıñ oğlu babası i devlet geray zamanında istanbulğa reine olaraq yollanğan daa soñra konyada oturtılğan qardaşı ii mehmed geraynıñ özdemiroğlu osman paşanen osmanlı idaresindeki kefeni quşatması üzerine konyadan ketirtilip qırım hanı olaraq tayin etilgen mehmed geraynıñ vefatından üç ay keçken soñ oğlu ii saadet geray babasınıñ intiqamını almaq üzere noğaylarnıñ qoltutuvınen senesi qırım hanlığınıñ paytahtı olğan bağçasarayğa ücüm etip islâm geraynı kefege qaçmağa mecbur etti osmanlınıñ yardımınen saadet geray yeñildi ve edil taraflarına çekildi islâm geraynıñ hanlığına qadar osmanlı padişası qırım hanı olğanlarnıñ hanlığını tasdıq ile berat yollağan edi bundan soñra hususan qırım hanını tayin etmek tarzınen qırım hanlığınıñ içki işlerine qarışmağa başladı ayrıca islâm geray zamanına qadar hutbelerde yalñız qırım hanlarınıñ isimleri oqulğan onıñ hanlığından itibaren hutbelerde ilk olaraq osmanlı padişasınıñ soñra da qırım hanınıñ isimleriniñ oqulması qabul etilgen ii islâm geray vefatından soñ qara deñiz yalısında bulunğan aqkermen qalesi bugün bilgorod dnistrovskıy şeeri yaqınındaki caminiñ azbarında defin etilgen v i vernadskiy adında tavriya milliy universiteti tmu ukrainada akkreditatsiyanıñ iv seviyesini qazanğan aliy oquv yurtudır senesine qadar qırımda aqmescit şeerinde bulundı şimdi kiyev şeerinde çalışa tavriya milliy universiteti senesi qırımnı solomon krım ükümeti idare etken vaqıtta açılğan tavriya universiteti adlı qırımnıñ birinci aliy oquv yurtunıñ mirasçısıdır universitet açmaq teşebbüsinen çıqqanlar arasında belli entomolog ve topraq saibi s o mokrojetskiy edi universitetniñ birinci rektorı ukrain naturalisti geohimiya ve biogeohimiya temelini qoyğan alim akademik vladimir vernadskiy edi bolşevikler qırımnı alğan soñ senesi fevral ayında frunze adında qırım universiteti dep adlandırıldı senesi univetsitet statusını coyğan ve onıñ temelinde frunze adında qırım devlet pedagogik institutı yaratılğan senesi fevral ayında o frunze adında aqmescit devlet universitetine çevirilgen senesi avgust ayında ukraina prezidenti leonid kuçmanıñ emrinen universitetke milliy status ve yañı adı v i vernadskiy adında tavriya milliy universiteti berilgen simdi tavriya milliy vernadskiy universiteti en guzel kirimda calisqan tavriya milliy universiteti vernadskiy adetlerini devam ete senesi aprelniñ ünde qırım nazirler şurası iştirakinen vernadskiyniñ yıllığına bağışlanğan abide açıldı abide açılğanda univesitetniñ rektorı nikolay bagrov bu devirniñ müim adiselerinden biri ve tarihiy adalet tiklenmesidir dep ayttı abideni yapqan ukrainanıñ nam qazanğan medeniyet erbabı s nikitin qırım muhtar cumhuriyetiniñ prokuraturası devlet akimiyetiniñ organı konstitutsiya ve ukraina qanunlarına binaen qırım muhtar cumhuriyetinde qabaatlayıcı temsilci közetici vazifelerini eda ete ukraina baş prokurorı vazifesini eda etkenniñ tarafından s qabul etilgen ş qararına binaen qırım mc prokuraturası vaqıtınca kiyiv şeerine avuştırılğan merkez aqmescit ş vaqıtınca kıyiv ş riznıtska soq qırım yarımadasınıñ ilk vilâyet prokurorı mahkeme muşaviri dmitriy yegoroviç lesli olğan edi prokuror olaraq onıñ adı milâtnıñ yılında devletteki memurlarnıñ cedvelinde añıla bu ii yekaterina vaqıtında edi o zaman il islâatı ötkerilgen edi il prokurorınıñ ve il temsilcisiniñ vazifesi bir edi birinciden il müessiselerinde işlerniñ tertibini nezaret etmek ekinciden monarhiyanı qorumaq üçüncilden vadandaşlarnıñ aqlarını qorumaq prokurorlarğa halqnıñ yasaqlanğan toplaşuvlarına qarşı küreşmege ve zararlı ruşvetlerni yoq etmege teklif etile edi ilk prokuror d y lesli senesine qadar vazifesinde çalıştı ondan soñ bu maqamğa aleksandr taranov belozerov kelgen bu aqta ferman senesi dekabrniñ nde tavriya magistratına keldi ve olğan yerlerde ilân etilgen edi a taranov belozerov bu vazifede yıl devamında çalıştı ondan soñ ise vilâyetniñ prokurorı olaraq mihail vasilyeviç tarnavskiy tain etilgen edi o senesi iyünniñ nda tavriya guberniyası meydanğa kelgen soñ bütün guberniya muessiseleriniñ açılışınen beraber bu vazifege tainlengen edi tavriya guberniyasınıñ prokurorı guberniyanıñ bütün mahkeme ve memuriyet müessiseleriniñ işini nezaret ete edi cinaiy ve memuriy davalarnıñ ketişatını taqip ete edi guberniya prokurorınıñ itaatında cinaiy ve vatandaş davalarınıñ guberniya adliyecileri ve il adliyecileri çalışa edi prokur yanında onıñ kantselâriyası bar edi onda qayd etici yazıcı ve eki kantselâriya hızmetçisi çalışmaqta edi qırım devlet arhivinde saqlanılğan malümatqa köre tavriyanıñ guberniya prokurorınıñ vazifesi senesi lâğu etilgenine qadar onı kollegiya mesleatçısı fabr semön meyyer stanislav borovskiy aleksandr gluhov eda etken ekenler akimiyet senatınıñ qararı ile tavriya guberniyasınıñ prokuror vazifesi lâğu etilgen soñ onıñ vazifelerini aqmescit simferopol okrug mahkemesiniñ prokurorı eda etip başlağan eski vazifeniñ lâğu etilmesi senesiniñ islâatı sebibinden yer alğan edi islâatqa binaen guberniyada yañı adliye müessiseleri teşkil etile edi bunı adliye naziri tarafından senesi martnıñ nde tavriya gubernatorına yollanılğan avalesi tasdiqlay avale ile guberniyada mahkeme müessiseleri içün yañı binalar qurmağa emir etilgen edi aqmescit okrug mahkemesiniñ erkânına yolbaşçı reis muavinleri ve azalar kire edi mahkemeniñ prokurorı taqiqatçısı notariatı bar edi nizamnamesine köre a vaqıtnıñ mahkemesi qabatlayıcı akimiyetke çevirilgen edi prokurornıñ mesüliyetinde ise aynı şekilde nezaret vazifeleri qalmaqta edi aqmescit okrug mahkemesiniñ prokurorı okrug mahkemesiniñ ve memuriyet hocalıq medeniyet maarifçilik müessiseleri ve cemaat teşkilâtlarınıñ faaliyetini taqip ete edi muessiseniñ tesis etilgen kününden başlap senesine qadar aqmescit okrug mahkemesinde prokuror vazifesini eda etkenlerniñ adları arhivde saqlanılğan bular boris vitte nikolay domçinskiy novitskiy feliks zivert umanskiy ediler aqmescit okrug mahkemesiniñ prokurorı feliks zivertniñ itaatında tahminen on bir prokuror vazifesi olğanı aqqında malümat bar aqmescit okrug mahkemesinde prokurorınıñ faaliyeti akimiyetke bolşevikler kelgende senesiniñ başında toqtatılğan edi ve bundan soñ senesi aprel ayında kene devam ettirildi senesi qırımnı alman orduları istilâ etkende de senesi qırım il akimiyeti teşkil etilgende de prokuror nezareti alıp barılğan qırımda sovetlerniñ akimiyeti pekingen soñ senesi aqmescit okrug prokurorınıñ maqamı lâğu etilgen edi yarımadada qırım avtonomiyalı sovet sotsialist respublikası qurılğanda eda etilgen ilk vazifeler sırasında yerli adliye organları tesis etilgen edi prokuror nezareti senesi sentâbrniñ nda adliye narkomatında prokurolar bölügi ve okrug prokurlarınıñ terkibinen işini başlağan edi mahkeme yanında bütün qırım mahkemesiniñ prokurorı ve cinaiy ve memuriy davalarda onıñ eki yardımcısı çalışa ediler nevbetteki sene devamında ötkerilgen deñişmeler prokuratura tarihında ayrı emiyetke malik oldı senesi iyünniñ nde bütün rusiye merkeziy icra komiteti bütün rsfsc içün cinaiy kodeksni qabul etken edi ve bunen beraber devlet prokuraturası tesis etilgen edi devlet prokuraturasınıñ vazifelerine devlet adından bütün akimiyet organlarınıñ hocalıq müessiseleriniñ cemaat teşkilâtlarınıñ ve ayrı şahıslarnıñ faaliyeti qanuniy olıp olmağanını nezaret etmek cinayetlerniñ aşkâr etilmesini taqiqat ve soraştırma organlarınıñ ve militsiyanıñ çalışmasını közetmek mahkemede qabaatnı desteklemek mabuslarnıñ tutılğan şaraitlerini teşkermek kire edi qırım assc prokurorı olaraq prokuraturanıñ yolbaşçısı adliye halq komissarı ismail firdevs olğan edi devlet prokuraturasınıñ bölügi onıñ emirinde çalışa edi cumhuriyet prokurorınıñ eki yardımcısı ve mahkeme okruglarınıñ prokurorları bar edi olardan ğayrı aqyarda ve aqmescitte inqilâbiy mahkemelerinde birer prokuror davalarnı keçire edi tarihta qırım assc prokurorlarınıñ böyle adları saqlanılğan reşid nagayev osman bekirov plinikos sofu memet emir saliyev soñkisi mart ayında vazifege tainlenip senesine qadar eki yıl devamında çalışqan edi prokuraturanıñ işinde yañı basamaq mik ve qırım assc sovnarkomı tarafından senesi oktâbrniñ nde qırım assc adliye halq komissarlığınıñ yañıdan qurulışı aqqında qabul etilgen ferman oldı bu vesaqağa binaen prokuratura ve taqiqat organları soyuz ve avtonomiyalı cumhuriyetlerniñ adliye halq komissalıqlarınıñ sistemasından çıqarılğan ve doğrudan doğru sscb prokurorına boysundırılğan edi yani prokuratura organları bütünley merkezge bağlanılğan edi arhiv malümatına köre böyle deñişmelerden soñ qassc prokurorı konstantin monatov olğan edi soñra ise onıñ yerini aleksey katruşenko alğan qırımda cenkniñ sedası daa nci yıllarğa qadar eşitile edi senesi zinoviy tesaknıñ reberliginde prokuratura tarafından fedor fedorenkoğa yekâne nazi arbiy cinayetçisine qarşı davanıñ baqılması nezaret etile edi cinaiy davada zinoviy dmitriyeviç şahsen kendisi qabaatlayıcı olıp iştirak etken edi sabıq rottenvahman senesi iyünniñ nda ölüm cezasına maküm etilgen edi qırımda yerleşip prokuraturanıñ eda etken esas vazifesi sotsialistik qanuniyetini pekitmek ve içtimaiy mülkni cemiyetke qarşı çıqqan elementlerden qorumaq edi bu vazifeni eda etken prokuratura hadimleri altı bölükte çalışqan taqiqat cinaiy mahkeme hususiy işler bölügi umumiy nezaret ve militsiyanı nezaret etken bölükler qurulğan edi apislerde qanuniyetni o zaman prokurornıñ yardımcısı nezaret ete edi gizli bölük o vaqıt hususiy sektor olaraq adlana edi qırım assc prokuraturasınıñ emirinde şeer prokuraturası rayon prokuraturası ve şeerlerdeki rayonlarnıñ prokuraturası keriç aqyar ve aqmescitte üçer rayon prokuraturası çalışqan qırım prokuraturasınıñ terkibi yañı şekilde tasdiqlanğanına qadar şeer ve rayon prokuraturalarınıñ erkânı defalarca deşip turğan şeer prokuraturalarınıñ sayısı ke qadar eksile edi ve ge qadar arta edi rayon prokuraturalarınıñ sayısı ve arasında edi senesinde vatandaşlarnıñ muracaatları yañı seviyede baqılıp başlanğan edi o senesi prokuraturanıñ terkibinde çağına yetmegenlerniñ işlerinde prokurornıñ yardımcısı vazifesi peyda olğan edi bu deñişmeler qırım prokuraturasınıñ reberi sergey neronov olğan vaqıtta senesi mart ayı senesi sentâbr ayı arasında yapılğan edi deñiştirilgen qanunlar yañı talaplarnı diqqatnen ve tezliknen taqip etilmesini talap ete edi senesinden başlap deñişmelerni ögrenmek vazifesi uquqiy destek boyunca prokurornıñ yardımcısına buyurılğan edi taqiqat idaresi senesi işini başlağan edi qırım prokuraturasınıñ tarihında büyük bit devirniñ istiqrarlı keçkenini prokurorlar siyrek deñitirilgenlerinden añlamağa mümkün nci senelerniñ soñundan nci yıllarnıñ başına qadar ancaq üç prokuror deñişken edi sekiz yıl devamında qırım prokurorı nikolay hlamov olğan edi senesi sentâbrden senesi mayıs ayına qadar yedi yıl devamında qırım vilâyetiniñ prokuraturasını ilya konoplöv idare etken senesi mayıstan senesi iyül ayına qadar soñra ise yigirmi yıl devamında yarımadada qanuniyetlikni nikolay korneyev nezaret ete edi senesi iyün ayından senesi iyül ayına qadar bundan soñ olğan büyük deñişmeler cı yıllarınıñ yañı devirinde olıp keçti o zaman rezonanslı hocalıq davları baqılğan edi olarnıñ taqiq etilmesinen taqiqatçı soñra ise cumhuriyetniñ prokurorı olğan valentin kuptsov oğraşa edi devletniñ temelinden deñişmesi ağır keçe edi vaziyetniñ murekkepligi senesinden başlap qırımda operativ vaziyetniñ beterleşmesinen de bağlı edi aman aman er kün atışlar yüz bere edi ve adamlar öldürüle edi cinayet işlegen küçlü taqımlar teşkil etildi meselâ seylem başmaki gruzinivskiy koreyskiy yuhnenko belıy dzüba ve başqaları yarımadada yigirmiden ziyade cinayetçiler taqımı peyda oldı eñ balabanlarnıñ erkânında adam olmaq mümkün edi vaziyet ancaq senesi qırım prokuraturasına şuba v v kelden soñ tüzeltildi senesi ağır cinayetlerniñ sayısı eksilgeni qayd etile edi aman aman üç yıl devamında s s qırım muhtar cumhuriyetiniñ prokuraturasını pavlov v v idare ete edi ukraina yuqarı radası senesi fevralniñ sini resmiy olaraq qırımnıñ muvaqqat istilâsı başlanğan künü olaraq tanıdı ukraina baş prokuror vazifesini eda etkenniñ avalesinen senesi iyünniñ nde qırım muhtar cumhuriyetiniñ prokuraturası qırım toprağı rusiye federatsiyası tarafından vaqıtınca işğal etilgeni sebebinden kıyiv şeerine avıştırıldı ukraina baş prokurorı senesi avgusnıñ nde ferman imzalap g a mamedovnı qırım muhtar cumhuriyetiniñ prokurorı vazifesine tainledi böyle şaraitte onıñ işi ilk evelâ yarımadanıñ qanunsız işğaline alâqadar olğanlarnı ve qırımda ukraina vatandaşlarınıñ aqqlarını bozğan şahıslarnı mesuliyetke çekmek ve adaletni tiklenilmek vazifelerine yöñelgen qırım muhtar cumhuriyetiniñ prokuraturası eñ büyük diqqatını milliy telükesizlikniñ temellerine qarşı yapılğan cinayetlerge ve arbiy cinayetlerge ayıra svitlana petrivna zalişçuk ukrainanıñ çerkası vilâyetindeki jaşkiv şeerinde senesi oktâbrniñ ünde doğdı ukraina yuqarı radası viii çağırılışınıñ deputatı çetel işler komitetiniñ azası cemaat lideri jurnalist ve aq qorçalaycı demalyans fırqası siyasiy şurasınıñ azası s noyabrniñ ına qadar şu fırqanıñ reis muavini edi çesno teşkilâtınıñ koordinatorı ve teşebbüsçilerinden biri yüzlerce teşkilâtlar birleşip ükümet sektorında qabarcılıqqa qarşı küreş alıp bardılar stop censorship itibarlı jurnalist teşkilâtınıñ azası ve tesisçilerinden biri svitlana zalişçuk belli jurnalistler mustafa nayyem gromadske telebaçennâ ve sergiy leşçenkonen ukrainskaya pravda ile beraberlikte yuqarı radağa blok petra poroşenko fırqasından saylavlarda iştirak etti ve cedvelde yer qazandı mustafa nayyem ve sergiy leşçenkonen beraberlikte yevromaydanğa qol tutqan fırqalar saylav ştablarına yazılğan muracaatqa qol tuttı ve neticede yanukoviçniñ rejimine ve separatistlerge qarşı çoqusı demokratik namzetlerge rey berildi saylavlarnıñ neticesinde senesi oktâbrniñ sında ukraina halq deputatı olaraq saylandı ukraina yuqarı şurada çetel işler boyunca komitetniñ avropa atlantik işbirligi ve avropa bütünleşme işler boyunca bölükniñ reisi svetlana zalişçuknıñ parlament işlerniñ faaliyetinde milliy i halqara kampaniyalar demokratik ve havsızlıq boyunca insan aq uquqlar antidiskriminatsion korruptsiyanen küreş boyunca teşkilâtlarnı teşkil etken bu saada dan ziyade qanun leyhalarnıñ müelifi sayıla ukraina ve büyük britaniyanıñ arasında parlamentler dostluq arasında taqımnıñ reislerden birisi ukraina norvegiya ve ukraina gürcistan parlamentler arasında dostluq taqımlarnıñ azası gendernen bağlı mevzularınen vazifeli ravnıye vozmojnosti birleşmeniñ azası ukrainada otkrıtıy parlament platformanıñ ve milletler birleşmeniñ teşkilâtnıñ oon otkrıtoye pravitelstvo arasında işbirlikniñ tesisçilerden birisi milletler birleşme teşkilâtında oon avropa şurasında avropa birliginde ve başqa halqara meydançıqlarda ukrainanı taqdim etmek içün aktiv çalışmalar alıp bara ukraina adından insanlarnıñ aq uquqlar boyunca rezolütsiyalarnı ilerilemek içün çalışmalar alıp bardı antidiskriminatsion ve teñlik komitetniñ azası edi ilim medeniyet tasil ve kütleviy matbuat vastalarnıñ komitet reis muavini edi ukrainalı siyasiy lider kibi svetlana zalişçuk daima halqara kütleviy matbuat vastalarda daimiy kommentator amerikalı ne york times frenkistanlı le monde almanlı bild isveçrilı le temps ve tages anzeiger britaniyalı open democracy çetel universitetlerde aqş corc vaşington universitetinde avropada oksford universitetinde berlinde serbest universitetinde gumboldt potsdam vilnüss universitetlerde lektsiyalar oquy halqara ve regional forumlarda aş parlamentte avropa şurada milletler birleşme teşkilâtta oon münhen konferenste havsızlıq ve demokratik tış siyaseti boyunca esas maruzacı ola vaşingtonda olğan amerika ukrainalı fondı under ukrainians leyhada svetlana zalişçuknı ukrainada senesi yañı lider tanıldı havsızlıq münhen konferenste senede alman vild gazetesi onı münhen hafsızlıq konferensni eñ cesür qadın tanıdı seyhatlar oumaq çapqalamaq sport kino sinema svetlana zalişçuk öz akkautlarda facebook ve titter de bayağı abuneciler bar bu maqale rusiye terkibindeki federatsiya subyekti aqqındadır ukraina terkibindeki muhtar cumhuriyet içün qırım muhtar cumhuriyeti maqalesine baqıñız qırım cumhuriyeti qırımda bulunğan rusiye federatsiyasınıñ bir subyektidir paytahtı aqmescit şeeridir qırım senesi rusiye tarafından alınğanına ve ondan berli de fakto idare etilgenine baqmadan dünya devletleriniñ çoqusı qırımnıñ ukrainağa ait olğanını qabul ete qırımdaki akimiyetniñ esas organları parlament devlet şurası ve ükümet nazirler şurası cumhuriyet başı devlet şurası tarafından tayin etile cumhuriyet başı ya da nazirler şurasınıñ reisi olaraq başqa bir adamnı tayin ete ya da nazirler şurası reisiniñ vazifesini özü icra ete bile şimdiki cumhuriyet başı sergey aksönov aynı zamanda nazirler şurasınıñ reisidir qırım cumhuriyetiniñ esas qanunı senesi qırım rusiyege qoşulğan soñ qabul etildi cenübiy osetiya gimni söz uarzon iryston dæ nomy kadæn læuuæm cyrahau max uyrdyg dy dæ næ uarzty ænuson avdæn dy næ cin æmæ qug fæxæræm max dæ zæxxæj ard dæ nom dyn isæm bærzond uduældaj dyn kænæm læggad dæuæn u næ card nyvond uæ styr xuycau dæ xorzæx dæ arfæ iry uæzægæn dy cardamond ratt zyldi dæ fædyl sau fydox fælæ iu uæddær dæ farny ræstæj kodtoj dæ zyntæ rox cardy ruxsmæ ædzux cydtæ fydbonty næ sast dæ nyfs særbærzond alkæddær uydtæ ærgomæj razmæ cæuys uæ uastyrdi dæ xorzæx dæ arfæ iry dzyllæjæn fændagamond ratt zærdæjy tægtæj dæ nyvæzt acy dunejy nyn masty uæzæj ma u dix æmæ uærst dugæj dugmæ næræd dæ nom bærzonddær kænæd dæ kad dæ nyfsæj max cæræm ængom dæ færcy ruxs u næ card uæ bæsty farn dæ xorzæx dæ arfæ næ uarzon iræn dy iu amond ratt tatarlar bir qaç manada qullanılğan etnonim bir qadimiy türk qabilesi cengiz hanıñ imparatorluğunu yarattılar qırımtatarlarnıñ öz adı türkiy tillerde laf etken çeşit memleketlerde rusiyede ukrainada qırım türkiyede orta asiyada ve avropada litvaniya lehistan yaşağan bir qaç halq uluğ ulus vaqtında bir millet olğan edi uluğ ulus dağılğan soñ dört dane tatar devleti peyda oldı qırım hanlığı qırımtatarlar qazan hanlığı qazan tatarları sıbır hanlığı sibir tatarları hacıtarhan hanlığı hacıtarhan tatarları şunıñ içün şimdiki vaqıtta bu çeşit halqlar öyle sözler orhon enisey yazılarında daa bar oguz bodun tokuz tatar birle tirlip kelti zemaneviy qırımtatarca oğuz halqı oguz commoners doquz tatarlarnen beraber keldi tatarlar qırım hanlarınıñ unvanında añılğan edi sansız köp tatar padişahı meselâ senesi canibek geray lehistan qıralına şöyle yazğan aqkermanda olan tatardan ve qırımda olan tatardan ve ğayrıdan leh vilâyetine ve köy ve kentlerine zerre qadar zarar ve ziyan olmazdır murad geray muhabbetnamesinde şöyle yazğan qamu tatarnıñ uluğ padişah senesi qırım beyi cantemir çar mihail födoroviçke şöyle yazğan cümle qırım tatarlarnı cavlay cibermeske canibek geray seferden bağçasarayğa qaytqanda barça asakir i tatar birle sağ ve salim mübarek bağçasaray tahtımızğa kelip olturdıq dep yazğan osmanlı vesiqalarında qırım hanlarına sıqça tatar hanı dep aytılğan leh qıralı tatar hanına virgüsin her sene vaqtıyle tamaman gönderüb dostluq eyleye ıñ inşaat cedvelisinde kezlevde camisi tatar han mesciti imzalamağan evliya çelebi beli türk seyaatçısı seyaat kitabında qırım aqqında öyle yazılğan edi rusiye imperiyasınıñ vaqtında daa bir qaç türkiy halqqa tatar adı berilgen dep sayıla meselâ qumuqlar dağıstan tatarları azerler kavkaz tatarları ve ilâhre amma olarnıñ çoqusı bu isimden vazgeçti çalğı ve sözlerini yazğan svyatoslav vakarçuk bağlama bağlama bağlama autogid uluslararası şirket adı autoguide pro servis ukrayna nın tüm bölgelerinde servis istasyonlarının bir listesini içerir aynı zamanda kırım a ev sahipliği yapmayı da planlıyor şu anda şirketin kataloğu yaklaşık araç hizmeti içeriyor autoguide hızla gelişiyor bu amazonpazarındaki başarılı deneyimin booking comdikkate alındığı ve autoguide pro da aynı işlevselliğin yaratıldığı gerçeğine dayanmaktadır bu tür şirketlerin ortaya çıkmasının önemi modern dünyada gittikçe daha fazla alıcının çevrimiçi pazarkullanması gerçeğinden kaynaklanmaktadır şirket bu listelerde bulunabilir kiev ukrfirm ru rivok com ub ua bu iş bulmak ve almak için uygun araçlar sağlayan hizmet pazarları alanındaki en son gelişmedir oto servisleri işte araç sahibi için bir panel böylece tarih ve saati araç servis tipini seçebilir ve bir servis sipariş edebilir siparişi tamamladıktan sonra bir inceleme bırakabilirsiniz ayrıca araç servis sahipleri için yönetim sağlar başvuruyu onaylayabilir veya reddedebilir araç hizmetlerini veritabanına ekleyebilir sağlanan hizmetlere göre dağıtabilir hizmetin kullanımı yalnızca iki dilde mümkündür rusça ve ukraynaca ancak bölgeye bağlı olarak ingilizceyi ve daha sonra diğer dilleri de bağlamak planlanmaktadır i petro alekseyeviç romanov rusiye imperiyasınıñ çar ve imperatorı rusiyede çoq avropalı reformalarını yapqan edi onıñ anası natalya narışkina qırımtatar mırzası mordka kubrat narış qabilesinden edi s prut seferini yaptı amma qırımtatar ordusı tarafından qırşavlap tek osmanlı vezirine qabar berüv petroğa qırşavlavdan çıqmağa yardım etti s şahzadesiz özü bir dane oğlan balasını alekseyni öldürdi öldi apayı sabıq köylü yekaterina marta samuilovna imperatriçe oldı petro s mayısnıñ iyünniñ künü doğdı doğğan yeri tam bilinmegen bazı tarihçılarğa köre petro moskva kremlindeki teremnoy sarayında doğdı bir rivayetke köre ise doğğan yeri moskav yanındaki kolomenskoye köyü petronıñ babası olğan çar aleksey mihayloviçniñ çoq balası edi petro balalarından on dörtüncisi edi lâkin çarnıñ ekinci apayı natalyanıñ doğurğan birinci balası iyünniñ ında şahzade çudov keşişhanesinde protopop andrey savinov tarafından vaftiz etilgen adı petro dep qoyulğanınıñ sebebi belli degil bu ad ne romanovlarda edi ne narışkinlerde lüdmila rublevskaya aqiqiy adı lüdmila ivanovna şnip s iyülniñ inde doğdı belorus şairesi yazıcisi edebiy tenqitçisi devlet hızmetçileriniñ qorantasında doğdı minsk mimarlıq ve qurucılıq tehnikumınıñ mimarlıq bölüğini bitirdi s crh latn horizont crh cyrl istisal birleşmesinde tehnik mimar olaraq çalıştı moskvada edebiy institutnıñ şiiriyet bölüginde oqudı s soñra belarus devlet universitetiniñ filologiya fakultetiniñ belorus bölügige keçti onı senesinde bitirdi crh latn pieracviet crh cyrl mecmuasınıñ tenqit bölüginiñ müdiri ve crh latn naa sova crh cyrl mecmuasınıñ til bölüginiñ müdiri olaraq çalıştı senesinden crh latn litaratura i mastactva crh cyrl aftalıq gazetasınıñ tenqit bölüginde çalıştı senesinden onıñ edebiyat bölüginiñ muarriri oldı senesinde sb crh latn belarus crh cyrl segodnâ gazetasınıñ medeniyet bölüginiñ közeticisi olaraq çalısa belorus tenqitçiniñ çoqusı lüdmila rublevskayanıñ tarihta toplanğan eserlerini vladimir korotkeviçniñ icadiy ğayeleriniñ melodrama yoravları ğa beñzetalar cümleden unutılğan qabirlerniñ altını romanınıñ vaqiaları kastus kalinovskiyniñ isyani vaqtında korotkeviçniñ eñ meraqlı vaqıtta ve şimdiki vaqıtta muvaziyen olalar ve soñki imperatornıñ yüzügi povestiniñ qaramanı öz soyunıñ facialı ve qaramane tarihini bile o qıral sayudan olıp çıqtı insan aqlarıniñ umumiy beyannamesi birleşken milletler baş assambleyasınıñ senesi dekabr da qabul etilgen nci a qararı ile ilân olundı insan ailesiniñ cemi azalarına has olğan menlik duyğusı em de olarnıñ musaviy ve ayırılmaz aqlarınıñ tanılması adalet ve umumiy barışıqlıqnıñ temeli olğanını nazarğa alaraq ve insan aqlarına lâqaydlıq ve aqaret beşeriyetniñ vicdanını ğadaplandırğan vahşiy amellerge alıp kelgeni ve insanlarnıñ söz ve aqide serbestligine malik olacağı qorqu ve muhtaclıqtan azat olacağı bir dünyanıñ yaratılması insanlarnıñ eñ büyük arzusı kibi beyan etilgenini nazarğa alaraq ve insannıñ istibdat ve basqığa qarşı eñ soñ çare olaraq baş kötermege mecbur qalmamasını temin etmek maqsadında insan aqlarınıñ uquq üstünligi ile qorulmasınıñ zarurlığını nazarğa alaraq ve milletler arasında dostluq munasebetleriniñ inkişafını desteklemekniñ zarur olğanını nazarğa alaraq ve birleşken milletler halqlarınıñ nizamnamede insannıñ esas aqlarına insan şahsınıñ degerligi ve qıymetine erler ve qadınlarnıñ musaviyligine olğan işançlarını tasdiqlağanları içtimaiy teraqqiyat ve yaşayış şaraitleriniñ daa ziyade serbestlik müitinde yahşılaştırılmasına qoltutmağa qarar bergenlerini nazarğa alaraq ve aza devletler birleşken milletler teşkilâtı ile işbirlikte bulunıp insan aqlarına ve temelli üriyetlerine bütün dünyanıñ kerçekten de sayğı köstermesi ve riayet etmesini teminlemek mecburiyetini alğanlarını nazarğa alaraq ve bu aqlar ve üriyetler er kes tarafından aynı şekilde añlaşılması yuqarıda qayd etilgen mecburiyetniñ tolusınen yerine ketirilmesi içün büyük emiyetke malik olğanını nazarğa alaraq birleşken milletlerniñ baş assambleyası er kes ve cemiyetniñ er bir qurumı mezkür beyannameni daima köz ögünde tutaraq bu aqlarğa ve üriyetlerge maarif ve tasil yolunen terakqqiy milliy ve halqara tedbirler yolunen olarnıñ em de teşkilâtqa aza olğan devletlerniñ halqları em de bu devletlerniñ idaresi altında olğan topraqlarda yaşağan milletler arasında bu aqlarnıñ dünyaca ve semereli şekilde tanılması ve tadbiq etilmesini teminlemege ğayret etmeleri içün mezkür insan aqlarınıñ umumiy beyannamesini ilân ete bütün insanlar serbestlik menlik ve uquqlarda musaviy olıp dünyağa keleler olar aqıl ve vicdan saibidirler ve biri birilerinen qardaşçasına munasebette bulunmalıdırlar tabaqağa mensüpliginden serveti ve diger er angi alından qatiy nazar mezkür beyannamede ilân etilgen tekmil aqlar ve bütün serbestliklerge malik olmalıdır statusına bu hududnıñ mustaqil özüni idare etmegen ve ya da mustaqilligi er angi bir şekilde sıñırlanğan olıp olmamasından qatiy nazar insanğa nisbeten iç bir farq kösterilmemelidir er kes yaşamaq serbestlik ve şahsiy havfsızlıq aqqına maliktir iç bir kimse qullıq ya da esaret altında bulunmamalıdır qullıq ve qul ticaretiniñ bütün çeşitleri yasaqtır iç kimse iskence ve yahut zalımane ve ya da onıñ degerligini aqsımlağan munasebet ve cezağa oğratılmamalıdır er kes qayerde olsa olsun kendisiniñ uquq subyekti olaraq qabul etilüv aqqına maliktir qanun qarşısında er kes birdir ve farqsız olaraq uquq tarafından musaviy qorçalanılmaq aqqına maliktir er kes işbu beyannameni bozğan er türlü aqsımlav ve böyle aqsımlavnı qızıştıruvdan qorçalanılmaq musaviy aqqına maliktir er kes onıñ anayasa ya da qanun teminlegen esas aqları bozulğan taqdirde selâhiyetli milliy mahkemeler tarafından bu aqları tiklenmek aqqına maliktir iç kimse esassız yaqalanmaz tutuvlanmaz yahut sürgün etilmez er kes onıñ aqları ve borcunı belgilemek em de oña qarşı kösterilgen cinaiy qabaatlanuvnıñ delilligini tesbit etmek içün tolu musaviylik esasında onıñ işi mustaqil ve bitaraf mahkeme tarafından aşkâr ve adaletli tarzda baqılmaq aqqına maliktir esnasında ve bütün qorçalav imkânları teminlengen alda belgilenmegence qabaatsız dep tanılmaq aqqına maliktir milliy yahut halqara uquq boyunca cinayet sayılmasa mahküm etilmez yapılğan cinayetke kesilmek ihtimalı olğan ceza o berilgen vaqıtqa köre daa da qattı ola bilmez kimse onıñ şahsiy ve aileviy ömürine meskenine tiyilmemezlik yazışmaq sırına yahut onıñ namus ve itibarına esassız kirişmek qast etmek areketlerine oğratıla bilmez er kes böyle kirişmek yahut qastlardan qanun qorçalavı aqqına maliktir maliktir maliktir mevamlarına zıt kelgen areketke esaslanğan taqdirde işletile bilmez aile qurmaq aqqına malikler olar evlenecekte evli olğanda ve ayrılışqanda aynı aqlarnı qullanmaqtalar aqqına maliktir er kes fikir itiqat ve din serbestligi aqqına malik bu aq em şahsiy tarzda em de başqalarnen beraberlikte alem aşkâre ya da hususiy alda oquvda ibadet etüvde ve diniy merasimlerni becergende öz dinini yahut itiqatlarını deñiştirmek ve öz dinini yahut itiqatlarnı izar etmek serbestligini içine almaqta er kes tış qarışuvına oğramağan fikirler ve olarnı serbest ifade etmek aqqına malik bu aq öz itiqatlarına riayet etmek serbestliginden ve istegen vastalarnen em de sıñırlardan qatiy nazar malümat ve ğayelerni qıdırmaq almaq ve darqatmaq serbestliginden ibarettir etmek aqqına maliktir serbest saylav usulları vastasınen umumiy ve musaviy saylav aqqı ile ötkerilgen devriy ve açıq saylavlarda öz ifadesini tapmalıdır er kes cemiyetniñ azası olaraq içtimaiy qorçalav aqqına maliktir degerligi ve şçahsiyetiniñ serbest inkişaf etmesi içün zarur olğan iqtisadiy içtimaiy ve medeniy saalardaki aqlarnıñ milliy ğayret ve halqara işbirlik vastasınen ve er devletniñ resursları ve qurulışına köre teminlev aqqına maliktir qorçalanmaq aqqına maliktir odev lâzim olğanda başqa qoşulğan içtimaiy teminat vastalarını qullanmaq aqqına maliktir birliklerine qoşulmaq aqqına maliktir er kes raatlanmaq eglenmek şu cümleden iş saatleriniñ aqılane sıñırlanması ve ödenilgen devriy tatil aqqına maliktir kerekli içtimaiy hızmetlerine saip olmaq aqqına maliktir er kes işsizlik hastalıq saqatlıq tullıq qartlıq ya da oña bağlı olmağan şartlardan asıl olğan fuqarelik allarında qorçalanuv aqqına maliktir dünyağa kelgenler aynı içtimaiy qoruvğa maliktirler başlanğıç tasil mecburiy olmalıdır tehnikiy ve zenaat tasilden er kes faydalanmalıdır er kim elde etken neticelerine köre musaviy şekilde aliy tasil alabilir doğrultılmalıdır tasil halqlar ırq ve diniy taqımlar arasında özara añlaşuv sabır ve dostluqqa ve milletler birleşmesiniñ tınçlıq saqlamaq faaliyetine qoltutmaq kerek iştirak etmek ve bundan faydalanmaq aqqına maliktir qorçalanması aqqına maliktir er kes bu beyannamede ifade etilgen aqlar ve üriyetler tolusınen ömürge keçirilgende cemaa ve halqara tertip aqqına maliktir serbestliklerini tanımaq ve ürmet etmek em de demokratik cemiyetteki ahlâq cemaa tertibi ve umumiy eyiallıqnıñ adaletli talaplarını qanaatlendirmesini teminlemek maqsadınen belgilegen sıñırlanuvlarğa oğratıla printsiplerine zıt olması iç te mümkün degil işbu beyannamedeki iç bir madde nasıldır bir devlet şahıslar taqımı ya da ayrı şahısqa yuqarıda kösterilgen er angi aqlar ve serbestliklerge zarar ketirilmesine doğrultılğan faaliyetke ya da areketke aq bere dep izaa etilmez yalıñız ağaç ya da novogrıgorivka ukrainanıñ herson vilâyetinde geniçesk rayonında bir köydir ealisiniñ sayısı kişi toponim ilk olaraq senesi çıqarılğan nemse tilli bir haritada ienitsch agosch adınen añılğan köyniñ temeli senesi qoyuldı senesi poruçik beymambet mırza or qapı çöllerinde alıñız yalıñız ağaç degen yerniñ yanında on hane yerleştirilmesi içün topraq alğanı aqqında bir vesiqa saqlandı soñra mında tatar volost idaresi bar edi qırım cenkinden soñra bölgede yaşağan qırımtatar ve noğaylar basqı is etip çetelge köçip başladı eñ faal icret seneleri oldı neticede yalıñız ağaçtaki evlerniñ çoqusı boş qaldı bu devirde tatar volostı lâğu etildi caş tatarlarğa edebiy qırımtatarca yaş tatarlarğa senesi qırımtatar şairi amdi giraybaynıñ yazğan bir şiiri ey horlanğan qullıq etken cigitler caş tatarlar otqa suvğa qanğa qarşı qayaday taş tatarlar bu fursatta bizler kene parmaq tişlep qalmayıq halq sarı may üleşken soñ bizler torta almayıq biz zamannı añlamasaq zaman bizni añlamaz kültöbede aytışsaq da bizni kimse dıñlamaz kültöbeday kül bolır da kökke uçıp ketermiz iş keçken soñ vay şay eken der de peşman etermiz romanovlar nikolaylar bizni coymaq istedi avuz açıp bir söz aytsaq ot saçtı sus dedi tatar kene türlenmedi aldanmadı bitmedi bizni coymaq istegenler maqsadına cetmedi bu topraq top parçalansa yerni cuvsa deryalar bütün dünya otqa cansa öksüz qalsa keryalar bizler kene tatar bolıp tatar tüsli catarmız tarihlarnı aqtardıqmı bu sözlerge qanarmız qoşulsaq da çalışsaq da bir işke baş bolsaq da catlar kirgen qapılarğa biz de kirip tolsaq da kene işçi calpaq taban qara tatar tatarmız bilmiymen men ne küngecek bizler yantıq satarmız ay suv carıq col tahtaday tüm tüz bolıp turğanda halq cıyılıp sır sırdaşıp yañı yaşav qurğanda neçün bizler anda mında qorqa pısa cüremiz çalışqanğa mısqıl ete ya da dudaq büremiz halq toy ete biz sarğuşmız yuqlamağa dalğanmız suv sıyırnıñ qaymağınday uyuşqan da qalğanmız közimizni caltıratıp qaltıray da turamız kel arqadaş kel deseler bizler çette turamız arqadaşlar eger bizler şu qusurnı körmesek halqımızçün çalışmasaq can talaşıp cürmesek bizler soysız bozuq qanlı atsız cayav tatarmız çıqalmamız bastırıqtan biz ebediy catarmız qattı küçli caş tatarlar cıyılıñız aydıñız demesinler catlar bizge yıqıldıñız taydıñız qoşuldıqmı añlaşırmız çalışırmız çalışır şayte şayte bu işlerge alışırmız alışır yükselteyik bu caşlıqnı avelensin aylansın bütün tatar caşı qartı bir qazıqqa baylansın ay tatarlar siz dünyanı cutacaqsız desinler bizler kene bağırayıq aqqımıznı bersinler tatar tügülmen degenlerge qırımtatar ulu şairi bekir çoban zadeniñ senesi yazğan bir şiiri süñlün cılınıñ dördünci ayında macarlar eliniñ bir qızğın cayında cetişti batı han qart dunay boyuna haberler ciberdi yavurlar soyuna atıñnı egerle yayıñnı quşan yavurlar dinleri tatardan ayrı frengi germanı o mürtet macarı bekletmiy cetişti külüşip oynap collarda tusnaqlar elçiler qaynap haçların taqtılar öpip moyunğa kör topal erenler ep keldi oyunğa din bilgi qolıman qırayıq soyun diy edi avropa bu yavur oppa tatardan körmegen bir yahşı sopa tatarlar turdılar çıñların cırlap yayların atların altunman sırlap bir soğuş boldı şay ah acem körse firdevsiy bulardan bir destan örse on kere saldırdı cavur şay gürlep on kere qanıman yerlerni kirlep oy tatar balları bar edi cenkte bularnıñ torunı cengiz de lenk de tütme tüt boldı ay bayraqlar qolda qoraylar toz boldı sel aqtı colda ay urdı cigitler narasız sessiz bir künde cığıldı avropa essiz yetmiş bir milleti boynunı egdi batı han qolunda kemigi eti avropa o vaqıt tatarman dey edi o aqşam bir dügün yasadı tatar o aqşam kerekmiy cıldızlar aylar çın tatar bulardır qaytarma bilgen tatarca cırlağan ölümge külgen bar tatar tek bugün caşağan bolsa bugünçün tuvğan da aşağan bolsa elbette tügülsiñ ay bayğuş köle sen bugün oytalıq ırğatsıñ çoban seniñ bu inkârıñ qorqudan kele azğana yüregiñ bolsa tek seniñ añlasañ cigitlik ne demek ekenin tanısañ batını cengizni yahşı aqar da közleriñ ökürli yaşı sen tatar tügülsiñ soğuşta bolmay bir batı çığıp da qamçısın almay tatarsıñ toy bolsa tac taht tursa bir cengiz qopıp da ayağın ursa soğuştan burun da er sözü inkâr soğuşlar bitken soñ alayı tatar qabışqan betiñde bolmasa eski batırlar soyunıñ al qanı süyegi bazı bir sözüñde bolmasa izi burunğı cigitler duyğusı sesi oşasañ bütünley duşmanğa cavğa iç tüşkün körmesem qılıçqa atqa seniñmen der edim men de coq tatar batıman cengizmen kömüldi barabar qorqmañız tatarlar qırımtatar şairi şakir selimnıñ senesi yazğan bir şiiri ey siz öz adından qorqqan tatarlar mashara olmañız kene satarlar aytıñız tatardan qorqmağan kim bar olurmı qardaşlar qorqudan inkâr oğuzman qıpçaqman degenden köre bu addan duşmannıñ yuqusı qaça bu adnen buv kibi ğayıp olmazsıñ bu adsız vatanğa saip olmazsıñ yoq bu ad bizlerge lağap degildir mesele lağapta ve adda degil mesele cigitlik cesürlikte bil baş saqlap qaçsañ dubinkalardan yavnı fırlatmasañ uçurım cardan duşman vaqıf olsa er bir sırıñdan söyle ne fayda bar böyle qırımdan elge taş alıp da atmasañ eger üstüñe kene de yün teri cabın qobaña bar da taşlarğa abın cınğızdan çoq evel biz mında edik aslında biz mında doğğanmız dedik barsın uçonıyın biñ mana tapsın tatardan vazgeçmem ne yapsa yapsın bütün milletlerin menden töregen asiyañ avropañ köz qıpıp yürgen tamırın hamırın rus menden alğan qara mazinleriñ qaramzin olgan baq sen kubanlıman degen qazaqqa epsiniñ qanında tatar taparsıñ soñ nasıl eter de adıñ satarsıñ ey sen vatandaşım terence oylan şu şanlı adıñnen küreşke şaylan tatarım qırımtatar şairi cemil kermençikliniñ tat dağlı qırımtatar yazğan bir şiiri baş üstümde dolaşıyur bir bulut maña diyur tatarlığı sen unut hayır dostum sen bu dertten fariğ ol şu sözleri hatiriñde eyi tut sen ne dirseñ tatar oğlu tatarım tatarlıqtır benim iftiharım lâtif baar ruzgârları küserse dört taraftan accı yeller eserse yerler kökler dağlar daşlar deñizler yüz çevirip yollarımı keserse yol aramam ortalıqta yatarım amma derim tatar oğlu tatarım qorqunç şemşek iç durmayıp çaqarse er tarafı yıldırımlar yaqarse biñ yıl yağmur burçaq qar buzlar yağup düşen seller ortalığı yıqarse yükselirim alçalırım batarım yer altına kirsem yine tatarım dünya batsa derya taşsa çağlasa ay küneş de qorqup qaçsa ağlasa yedi qat yer yedi qat kök birleşüp tatarlığı inkâr etse saqlasa yeri kökü bir birine qatarım inkâr etmem yine tatar tatarım cebrail saña şaatlıq iderse mikail de qısmetiñi keserse azrailiñ elinde qılınç kelüp esrafil de soñ süreni oqudurse uquq uzerinde biñ yıl yatarım red iderse zorle derim tatarım arş i ala ahirete enerse levh i mehfuz köz ögüme kelirse yedi ceennem sekiz cennet bir sırat avaz keser tatar degilsiñ derse cümlesini bir tarafa atarım ceenneme kitsem yine tatarım almanlar da senden taraf olurse cennet gurilerinden soralırse er millete cennetten yer verilirse tatar olan cennetten quvulırse abdiya cihanda yanarım lâkin yine tatar tatar tatarim qadimiy türk tili yaki köktürk tili qadimiy türklerniñ tili bilge qağan yazuvından bir bölümniñ qırımtatarca tercimesi türk oğuz biyleri sözümni yahşı eşitiñiz üstte kök basmasa astta cer deñiz teşilmese seniñ eliñni destüriñni kim boza ey türk milleti qaltırap özüñe qayt seni kötergen bilge qağanğa erkin eliñe qarşı yañılış qıldıñ yaman vaziyetke tüşürdiñ milletniñ adı yoq bolmasın dep türk milleti içün kece yuqlamadım kündüz oturmadım qardaşım kültegin ve eki şadnen ölüp bitkence tırışdım halqımnı kötermek içün iş yasadım eki söz arasında ayırğıç bolaraq eki noqta qullanılğan tañrı yarlıqağanı içün özümde bahtım bar dep qağanlıqqa oturdım yalanğaç bolğan halqnı kiygizdim açlarnı toyğızdım üstte kök astta qara topraq yaratılğanda ekisi arasında ademoğlı yaratılğan ademoğlı üstünde atam bumın qağan istemi qağan oturğan veli ibraimov qırımtatar ve sovet cemaat siyasiy erbabı veli ibraimov tek başlanğıç tasilni ala bildi o fuqare qorantada doğğanı içün yaşından başlap ammal kassir ve basmahanede işçi olıp çalıştı veli ibraimov romaniya ve bulğaristanğa icret etken qırımtatarlarnı vatanğa qaytaruv leyhasınıñ teşebbüsçisi edi qaytıp kelgen vatandaşlarnı qırım çöllerinde yerleştirecek ediler faqat leyha ükümet tarafından desteklenmedi qırımtatarlar yerine topraq yeudiy qorantalarına ayırıldı çar ordusınıñ sabıq ofitseri amet hayserov veli ibraimovnıñ meslekdeşi kâtibi edi bir vaqıtları o bolşeviklerge qarşı küreşip senesi amnistiyağa oğradı veli ibraimovnı senesi iyül ayında arif çolaqnı öldürüvnen qabaatladılar bundan da ğayrı qabaatlavlar arasında terakt aydutlar taqımında iştirak ve ükümet malınıñ masraf etilmesi de bar edi veli ibraimovnı ölüm cezasına üküm ettiler senesi mayıs künü qurşunğa tizdiler ükümni amelge keçirgen soñ milliy erbapnı milletçiliknen de qabaatladılar veli ibraimov stalinni yahşı tanıy edi apiske alınğan soñ refiqası niyar hanım stalinnen körüşti niyar hanım koba veli qabaatsız olğanını bilesiñ de dep qandırmağa tırıştı stalin ibraimovnı çetelge yollamağa vade etti lâkin sözüni tutmadı veli ibraimovnıñ refiqası balaları timur ve cenike qırımdan qaçmağa mecbur oldı stalinniñ ölümine qadar olar özlerine başqa adlar alıp gizlendiler veli ibraimov qurşunğa tizilgen soñ ükümet eñ körümli qırımtatar ziyalılarını birer birer yoq etti senesi iyün künü veli ibraimov rusiye federatsiyası yuqarı mahkemesi tarafından aqlanğan edi çoban limanı aqyar şeerindeki liman mıkolayivskiy ve pavlovskiy burunları arasındaki büyük aqyar limanına qoşula bu limannıñ yanında aqyarnıñ demiryol vokzalı buluna aqyarnıñ demiryol vokzalına kelgende ilk körüngen deñiz qısmı cenübiy limandir bu ad tek inci asırnıñ soñunda peyda oldı şu yerniñ kerçek adı ise çoban limanı limanğa böyle ad berildi çünki mında çobanlar ayvanlarnı suv içirmek içün aydap ketire ediler limannıñ başqa da adları olğan olardan biri qartal qoş er alda evelleri mında qartallar yaşağanı sebebinden böyle isim berildi limannıñ yañı adı ise onıñ bulunğan yeri içün berildi o aqyar limanınıñ tam cenübiy noqtasındadır bu maqale qırımtatar halqınıñ a crh latn subetnik crh cyrl gruppası aqqında kavkazda yaşağan tat halqı aqqında malümat şu maqalede tapa bilesiñiz tatlar kavkaz tatlar ecnebiy tillerdeki ilmiy edebiyatta dağlı qırımtatarlar termini qullanıla qırımtatar halqınıñ üç subetnik gruppasından biri sürgünlikten evel qırım dağlarında ve orta yolağında yaşağan ediler evliya çelebiniñ yazğanlarına köre qırım hanlığı zamanında tatlarnıñ yaşağan regionına tat ili dep aytqan ediler tatlar asırlar devamında yarımadanıñ dağlarında yaşağanlar olarnıñ etnogenezi pek mürekkep ve künümizge qadar tamamen ögrenilmedi tatlar yarımadada qadimiy zamanlardan berli yaşap kelgen qabiledir ve diger qabilelernen qarışıp şekillengendir olarnıñ arasında tavrlar skitler sarmatlar bulğarlar hazarlar ve peçenekler bar amma eñ çoq qıpçaq ve got qabilelerniñ tesiri duyula got qabilesiniñ tesiri sayesinde dağlı qırımtatarlar arasında sarı ve sarışın vekiller de rastkele tatlar orta avropa ırqına mensüpler şiveleri ise em qıpçaq em az oğuz çizgilerini taşıy aynı bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ temelidir tatlar esasen ayvanasravcılıq ve bağçacılıqnen oğraşqanlar dağlarda yaşağan tatarlar et süt mahsulatlarını em de meyva ve sebzelerni qullanğanlar aşlama saray qırım hanlığı zamanında çürük suv özeniniñ vadiysinde bugün o topraqlar bağçasaray şeeriniñ bir parçası bulunğan qırım hanlarınıñ sarayıdır künümizge qadar saqlanmadı evliya çelebi aşlama saray aqqında şöyle yaza rusiye akimiyeti aşlama saraynı yoq etken soñ simon pallas şöyle yazğan tatar barmı dep sorağanlarğa qırımtatar belli şairi memet niyaziniñ yazğan bir şiiri tatar barmı dep kim soray men barman atın sanın bek tanığan caş tatarman türkten özge tuvğanım yoq dünyada türkniñ özi öz qardaşı çoñğarman millet atım türk bolsa da tarihte şanlı atım tatar şay dep yazarman öz teregin begenmegen soysuzlarğa gür davuşman kerekmiysiz dep aytarman kelgen keçken hanlıqlarnı barlıqlarnı yoqtır degen qansızlarğa cav bolarman sav bol aruv millet bugün yuqlasañ da köz yaşımman betiñ sıypap men yantarman talq bolsaq da halq qatında şüretiñ bar kün körersiñ sen de halqday itibarman men körmesem savlığımda bunday künler mezarımda tatar qayday dep sorarman tatar qayday dep sorarman mezarımdan alalmasam yahşı cevap ah cılarman tatar içün qırımtatar ulu şairi amdi giraybaynıñ senesi yazğan bir şiiri tatar alın teftiş etip cürgende men bu öksüz tatarlarnı körgende közyaş tökip cılamağa başlayman cavnıñ küçün közden töben taşlayman büyük bir küç tabaman men özümde balq calq etip caşın caşnay közümde çal saqallı bir qart kele qatıma men cer tepip atlanaman atıma bir arslanday baş tikleymen turaman sanki cavnı qalbinden uraman keñ temelni ineçikmen qazaman yemin etip şu sözlerni yazaman tatar içün ceennemde yanarman tatar içün qızıl otqa atarman tatar içün kölmegimni satarman men altaynıñ bir çeçegi tatarman qol köterip tatar tatar degende tatar qanı sıñırlarğa kelgende men dünyağa bir cumurdıq urarman duşmanımnıñ tacın tahtın qırarman tatar içün deryalarnı tıyarman bir ineniñ teşigine sıyarman tatar içün incerermen azarman tatar sözün baştaşıma yazarman tatar içün darağaçqa asılsam topraq bolıp ayaqlarman basılsam cer astında kene de şay aytarman tatarman dep men ahretke qaytarman henrık senkeviç mayıs noyabr leh yazıcısı nobel mukâfatınıñ laureatı s senelerinde henrık sinkeviç poloniyada eñ çoq basılıp çıqarılğan bediiy edebiyatı yazıcısı edi bu devride onıñ umumiy tirajı million dane teşkil etken basması çıqarılğan onıñ babası lipka tatarıdır babası tarafından senkeviçniñ ecdatları vitovt üküm sürgen vaqtında qırımdan litvaniyanıñ trakay şeerine keldiler olar tek xviii asırda islâmdan katoliklikke döngen anası ise bir belarus şlâhta ailesinden senkeviç volâ okşeyska ola okrzejska köyünde senesi mayısnıñ inde doğdı o fuqare lipka tatar şlâhta qorantasından edi olar vitovt vaqtında litvaniyanıñ trakay şeerine kelgen tatarlardan çıqqanlar senesi varşavada oquvını başlağan senesi senkeviç varşava univerisitetini bitirdi senesinden soñra poloniya matbuatında çalışmağa başladı senesinden leh gazetasında gazeta polska senesinden niva jurnalında söz soo gazetasında işlegen birinci cian cenki başlanğan soñ isviçrege icret etken senesi anda veve şeerinde ölgen senkeviçniñ icadı poloniya medeniyetiniñ tarihında büyük bir rol oynadı ve bütün dünyada ürmetini qazanğan seneleri dolaşuvda olğan zlotı kupürasında onıñ resmi bar poloniyada ve başqa devletlerde henrık senkeviçniñ hatırasına bağışlap çoq müzey eykel açılğan soqaqlarğa onıñ adı berilgen jeç pospolita lehistan litvaniya birligi birinci lehistan cumhuriyeti ya da köral qırım hanlığı zamanında sıq qullanılğan adı avropada tarihiy bir devlet lehistan qırallığı ve büyük litva kinazlığınıñ federatsiyası s lüblin birligi neticesinde peyda oldı rusiye prussiya ve avstriya tarafından zapt etildi bugünki ukraina lehistan belarus ve litvaniyanıñ topraqlarında bulunğan edi birleşkeninden soñ lehistan qırallığı ve büyük litva kinazlığınıñ aliy devlet organları ortaq oldı amma memuriy apparat qazna ordu ve qanunları ayrı saqlandı lehistan qıralı ve litvaniya ulu kinazı unvanları olğan monarh seym tarafından ömürlik saylanğan tarihçılar jeç pospolitanıñ siyasiy rejimine slâhta demokratiyası dep aytalar bu devlet xviii asırğace er yıl qırım hanlığına tışnı qaznanı ödegen s i saadet geray mektübinde şöyle yazğan qıral ise menim qulum rus tarihçısı tarih ilimleri dokorı yazğanına köre hannıñ bu aytqanı kerçek vaziyetni ifade ete qayd etkenine köre lehistan er yıl qırımğa florin yibergen edi jeç pospolitanıñ adı leh tiline latince res publica cumhuriyet ıstılasını arfi arfine tercimedir iş umumiy böyleliknen qırımtatar tilinde bu ıstıla sözü sözüne umumiy iş ya da umumiy şey dep tercime etile xvii asırdan berli diplomatik mektüpleşüvda eñ aydın leh jeç pospolita adı qullanıldı livoniya cenki vaqıtında lüblin kelişüvi lehistan ve litvaniya arasında imzalanılğan edi vaqia qudretli avropa devletiniñ jeç pospolitanıñ başı edi bu añlaşuv yagellon sülâlesiniñ soñki monarhı ii jigimont avgustnıñ emiyetli muvafaqiyetiniñ birisi edi jigimont saylanğan monarhiyağa qabul etip onıñ sülâlesi saqlap qala olacaq dep emin oldı s onıñ ölüminden üç yıl keçkenden soñ esas qanun sistemasına tüzetmeler kirsetildi bu deñişüvler poloniya slâhtanıñ akimiyetini arttırdı ve kerçekten de saylanğan monarhiya yaratqan edi qırımtatar milleti aqqında propaganda bu maqalede qırımtatar milleti aqqında esas propaganda tezisleri inceleneler ve meydanğa çıqaralar tezis qırımtatarlar ukrain getmannı boğdan hmelnıtskıynı hiyanet ettiler şunıñ içün o rusiyede yardım soradı aqiqat hmelnıtskıy özü belli qırım hanı iii islâm gerayda inayetini soradı qırım hanı hmelnıtskıydan yardım soramadı islâm geray hmelnıtskıyğa red etmedi s mayısnıñ qırımtatarlar qazaqlarnen beraber sarı suvlarda jovti vodı jeç pospolitanıñ ştefan pototski ordularnı yeñdiler s mayısnıñ korsun yanında qırımtatarlar keni ğalibe qazandılar amma buña baqmadan boğdan hmelnıtskıy s iyüniñ belli ğalibelerlden eki afta da keçmedi qırım hanına hainlik yapqan o islâm geraynı haber etmeyik moskova çarığına aleksey mihail oğluna mektüp yazdı ve bu mektüpte rusiye tarafından imayeni soradı qırım hanlığı veziri sefer ğazı ağa pereyaslav radasından soñ söyle dedi tezis tezis tezis tezis tezis ancak haziran de turistlerin bölgeye erişimi yeniden kapatıldı haziran dan itibaren tur operatörleri aracılığıyla bölgeye yapılan geziler ukrayna makamlarının emriyle geçici olarak askıya alındı acil durumlar bakanlığı başsavcılık ın dışlama bölgesini ziyaret etme prosedürünü onaylayan acil durum bakanlığı nın emrine karşı bir protesto davası açmasıyla bunu yorumladı bu emrin yasal olmasına karar veren acil durumlar bakanlığı idi bu konudaki karar mahkeme tarafından verilecekti eylül de chornobyl bölgesi nihayet turizme kapatıldı turların kapatılmasının nedenlerinden biri olarak yetkililer turizmden toplanan paranın etkilenen bölgeye yardım için harcanmadığını söyledi kiev bölge idare mahkemesi nin kararına göre acil durumlar bakanlığı nın kararı yasadışı ilan edildi olağanüstü hal bakanı savcılığa dava açmayı reddetti ve isteklerine göre yeni bir emir verdi baloha kasım ayında yeni düzenin kaydedilmesinden sonra bölgenin turizm için yeniden açılması gerektiğini söyledi aralık de hariç tutma bölgesi tekrar çalışmaya hazırdı yeni düzen kapsamında ziyaret kuralları sıkılaştırıldı ve dışlama bölgesi ne erişim sınırlı bilim adamları uzmanlar gazeteciler uluslararası kontrol ve izleme için bölge erişilebilir olmaya devam edecek sadece ziyaret programı daha zorlu hale geldi v baloga bu bağlamda kontrol ve erişim rejimi bölge topraklarında faaliyet göstermektedir tüm girişlere kontrol noktaları kurulur bu da insanların bölgeye sadece geçişlerle girmesine izin verir bölgede bağımsız hareket yasaktır ziyaretçilere yabancılar için çevirmen işlevlerini de yerine getiren rehberler eşlik eder bölgede fotoğraf ve video çekimine izin verilir ancak sınırlıdır radyasyon güvenliği kurallarının gereklilikleri sadece tüm vücudu kaplayan kapalı giysilerin giyilmesini düzenler ve hareket özgürlüğüne birtakım kısıtlamalar getirir ziyaret edilecek nesneler ve hareket yolu ile bölgeyi ziyaret etme programı önceden kararlaştırılmış ve onaylanmıştır onlardan sapmak kabul edilemez alandan ayrılırken ziyaretçilerin dozimetrik kontrolü yapılır incelenmemiş kişisel eşyalar ayakkabılar ve kıyafetler dekontamine edilmeli ve bu mümkün değilse yüksek düzeyde kirlenme nedeniyle daha sonra çıkarılmalıdır çernobil dışlama bölgesi ni ziyaret etmek bir sağlık riski ile ilişkilidir bu nedenle ziyaretçi sağlığını korumaktan kişisel olarak sorumludur reşid murad qırımtatar şair ve yazıcısı reşid murad senesi qarasuvbazarda esnaf qorantasında doğdı başlanğıç mektepni bitirgen soñ aqmescitte oquy yaşında olğanda yaş quvet gazetasında komsomolğa kirdim degen ilk şiirini bastırdı özbekistanda sürgünlikte senesinden sırdarya rayonınıñ qizil yulduz gazetasında senesinece mesül kâtip vazifesinde bulundı ondan angrenge ketip anda beş yıl laşkargah geologiya ekspeditsiyasında çalıştı soñra senesinden senesine qadar taşkentte muştum jurnalında özbekistan radiokomitetinde ve lenin bayrağı gazetasında işledi reşid muradnıñ nazım ve nesir eserleri matbuatta kollektiv cıyıntıqlarda yıllar devamında derc olundı dağlar sonatası romanından başqa bu devirde yazıcınıñ nesir eserleri inat torunlar erlik sınavlarından keçkenler seneler kibi kitaplarında basıldı reşid murad özünden üyken qalemdeşleriniñ elde etken yeñişlerinen sıñırlanmay öz araştıruv yolunen keterek cesürliknen qırımtatar şiir şekliniñ yañı sistemasına ıntıla telâffuz ifadesi vastasını zenginleştire şair milliy şiirge daire qafiyesini sevgi manzara lirikasını kirsete bir quçaq çeçek açıq göñülden yıldırım beklenilgen al yelkenler ve yükseklik adlı cıyıntıqlarında o ileri adımlağanı ve bayağı yeñiş elde etkeni körüne reşid murad zamandaşlarnıñ ömrü aqqında teren fikirli aqiqiy şiiriy garmoniyanen bağlı bir çoq eser yarattı o qırımtatar şiiriyetiniñ inkişafına degerli isse qoştı elbette mambet ablâlimov şakir selim şeryan aliyev bilâl mambet zakir qurtnezir eskender fazıl kibi ve diger şairlernen tekmillengen qırımtatar şiiriyetiniñ soñki devrini reşid muradsız onıñ icadiy araştıruvlarısız tasavur etmek mümkün degil şunıñ içün oña özbekistanda nam qazanğan medeniyet hadimi degen şerefli unvan berilgen edi şair senesi vatanğa qaytıp keldi toqtamay icat etti onıñ şiirleri qırım ve yañı dünya gazetalarında yıldız jurnalında muntazam sürette basılıp turdı senesi yanvar da vefat etti aqmescitte abdal mezarlığında defin etildi keçmişteki suçlarımız qırımtatar ulu şairi bekir çoban zadeniñ senesi budapeştte yazğan bir şiiri biri açqan kitabını lânet diy elâgüge batı hanğa temirge biri yazgan tarihını barbar diy bir vaqıtlar boynun bükken emirge kâfir mümin bütün dünya tilleri mengülikke ateş bolsun er ceri faqır tatar attan tüşken şaşırğan betin örte sesin qısa gizlene men olarnı iç körmedim seslene duşmanları sensiñ diyler qıynaylar sensiñ cengiz arqasından cuvurğan betiñ sarı pantik murnıñ kiçkene babam anam bir şerife bir seyid yaqınlarım ya bir molla ya qadı taşlañız o faqır halqnı suçu coq suçu bolsa caşavında ödiycek menmen cengiz temir hannıñ torunı menmen onıñ colun daym kütiycek yüklenemen bar suçların olarnıñ bizler caqtıq bağdadıñnı basrañnı bizler cıqtıq sarayların romanıñ bizler soydıq aq süyegiñ qarañnı kel bir sor beriyim ep esabın dalmaçyanıñ macarlıqnıñ qazaqnıñ indiyanıñ aq deñizniñ azaqnıñ kel bir sor barbarlıqnıñ esbabın qılıçım coq atlarım coq cayavman cüregimde canğan ateş duruldı moynum bahtnıñ qollarında buruldı bugün ölüm collarında bir savman ey yavropa ey ülema biliñiz kitaplarıñ yalan aytsa daym şay daym qursañ közyaşıñdan kök saray silkinirmen bolurman tez bir cengiz kitaplarıñ diclelerge atarman saraylarıñ yermen yeksan etken soñ balañ çağañ otqa qurban ketken soñ kene keter mezarsız şay catarman eziliyim yükleniyim suçların büyük hannıñ büyük halqnıñ mirasın yükleniyim babalarım günasın şay cüriyim şu dünyanıñ ucların qazan hanlığı nci yıllarda birnece menbalarğa köre yaşağan feodal tüzülüşli devlet qazan hanlığı köp milletli siyasiy birleşme bolğan qazan hanlığınıñ içinde tatarlar çuvaşlar mariyler udmurtlar başqırtlar yaşağan başqırtlar hanlıqqa azğana boysunğanlar şulay da han olarğa özüniñ kişilerin ciberip asker cıyğan soñ başqırtlar hanğa hızmet etmege mecbür bolğanlar udmurt yaqlarında hannıñ ükümeti küçli bolğan şo cerlerniñ özegi bolıp arça udmurt şeeri turğan çuvaşlar da pek boysunmağanlar lakin olarnıñ cerlerinde tatar mirzaları oturğanı içün olar da aqça tölemege mecbür qalğan qazan cemiyetinde buyuk küçke ruhaniyler hem aqsüyekler mensüp bolğan divan oturışına kirgen qaracılarman emirler köp biyley almağanlar baylıq ocaları bolğan qazan aqsüyekleriniñ qalğan grüppalarına cıyınlarına beglermen mirzalar kirgen qırım hanlığında bolğanı kibi qazan hanlığında da devlet cetekçisi âl i cengiz bolğan onıñ yaqın keñeşcileri emirler askermen birge cetekçilik etkenler şura divan resmiy türde de bolsa hannıñ ükümetini tıyıp turğan qaraca vazifesi nesilden nesilge köçken qazan hanlığında nesil azaları qaraca bola alğanlar qurultay da bolğan o yalıñız eñ avur vaqıtlarda cıyıla edi anda üç top birge bolıp qoşulğan ruhaniyet askerler ve halq uluslarman mirzalar idare etkenler yani qazan hanlığında burunğı moğol patşalığınıñ siyasiy tüzülişi yaşağan dep aytsaq yalıñış bolmaz tögerek yaki tığırçıq köpçek döngelek şekilde bolğan bir köçerni aylandırıp alğan köbüsinmen arabalarnı cer avuştırmaq içün qullanılğan tertibat bir kesekli bütün yaki bölingen köp kesekli türde boluvı mümkin işlev mekanizmi aylanıp tiyişme quvetini azaytuv arqalı arabanı tezletüv dep aytmağa bola mekanizm işlevi içün cer tartımı gravitatsiya quveti ve cer üstüne tiygizgen bir quvetmen iterilüvi kerek tüşüncelerge köre tığırçıq fikiri eñ aldında mezopotamiyada cerge qoyulğan agaç kevdelerimen bir zatnı iterüv arqalı peyda bolğan eñ birinci isa peygamberden evelki zamanlarda çıqqan bo tığırçıq fikiri bügüngedeyin ösip yañarıp kelgen bügüngi arabalarnıñ tögereklerine rezina kibi türli yımşaq zatlar yapıştırıla iç yaqları da metall arqalı barlıqqa ketirile bo da qaviyligini ve çıdamını arttıra köktürk qağanatı dünya tarihinde eñ balaban asiya devletlerinden biri aşina nesilinden çıqqan akimler negiz salğan devlet meydanı million km teşkil etken vi ncı asırda özüniñ eñ küçli vaqıtında bügüngi sırt künbatar qıtay yaqlarını biylegen küntuvar türkistan moğolistan sırt kavkaz kibi cerlerni de biylegen köktürk elifbasında degen söz türük degen türk dep yazılğan türkiy halqlarnıñ atası bolğan hanlıq qağanlıq qağanat köktürklerden burun moğol negizli cücen hanlığı bolğan edi cücen hanınıñ qızıman üylenmege istegen köktürklerniñ birinci hanı bumin hanğa cücen hannıñ aytqanı menim kibi aqsüyek bir kişiniñ qızıman seniñ kibi temirci qul bolğan birev üylene almay şuña köre biz añlaymız ki köktürkler cücenlerniñ qulu bolğan edi ondan soñ köterilip azatlıqqa ımtılğanlar ve ceñgenler şo soğışdan soñ türkiyler azat bolğan köktürk hanlığı qıtaynıñ akimiyetine kirgen kür şad ilteriş han kibi köterilişçiler qıtayğa qarşı turıp baş kötergenler köktürk hanlığını qıtay qolından qurtarıp alğanlar ve qaytadan qurğanlar ekinci köktürk qağanatına qutluq devleti dep de aytıla yipek yolı burunğı zamanlarda em orta asırlarda küntuvar asiyaman aq deñizni bir birisine baylağan kervan yolı eñ aldında qıtaydan yipek çıqaruv maqsadıman qurılğanı içün yipek yolı dep aytılğan edil boyı bolğarları hazar hanlığı tatar moğol boysundıruvları neticesinde uluğ ulus devleti barlıqqa kelgenden soñ tatar hanları kervan yolların qorçalap östürgenler köktürkler zamanında da yipek yolunıñ köbüsin türkler biylegen qıtayman uruşıp müim ceñişlerge cetken uluğ ulus bolğan vaqıtta küntuvarman satıp aluv kelişüvleri ösken saray berke gülistan hacıtarhan kibi tatar şeerleri tez vaqıtta ösken orta asiya türkiy devletleri azat bolğandan soñ yipek yolın qaytadan yañartuv leyhası kün tertibine kelgen asiyadağı köp milletler şo yol içün uruşqan lâkin köbüsinmen türkiyler yolnı biylep alğanlar coğrafiy keşif areketleri başlağanda avropa yañı yollar yasağan ve tarihiy yipek yolunıñ bir emiyeti qalmağan bügün şo yolnı qaytadan barlıqqa ketirüv leyhaları bar yol boyında sozılğan eski binalarda yañartuv restavratsiya devam ete yipek yolunıñ üstünde emiyetli pek köp din darqalğan türli halqlarnıñ urf adetleri bir birimen baylanış yasağan şulay da bolsa yol üstünde bir nece viruslar de peyda bolğan türli qastalıqlar avuruvlar darqalğan veba qastalığı avropağa qadar cetip halqnıñ köbüsiniñ ölümine sebep bolğan bügüngi koronavirus de qıtayda çıqqanı içün veba virusına oşay biz insanlar köp kişilermen satıp aluv savda yasav içün birge bolıp baylanış qursaq şo viruslar darqalmağa ve insanlarnı öldirmege devam etecek saq bolmağa mecburmız insan tarihında şo viruslar iç bir zaman da yoq bolmayacaq bizler qudayğa ışanıp qudaydan yardım soramağa mecburmız bizge yardım bere alacaq yalıñız küç quday allah quday bizlerni bo viruslardan qastalıq avuruvlardan qorçalasın türkmençay kelişimi yıllardaki orus iran cenkini bitirgen rusiye imperiyası ve iran arasındaki barışıq kelişüvi yılınıñ fevral sinde türkmençay avulında tebriz yanında imzalanğan kelişüv şartlarını yasamağa aleksandr griboyedov qoşulğan kelişüv rusiye imperiyasınıñ yılınıñ gülistan barışıq kelişüvine baylanışlı topraq qoşuluvları qabul etilgen şuña köre ermeniler ve azerbaycanlılar rusiyeniñ içinde yaşamağa başlağan iran ermenilerniñ rusiyege köçüvine köz yummağa mecbur bolğan iran kümüşmen million soma alım tölemege mecbur bolğan rusiye imperiyası kelişüvge qol qoyğan prens abbas mırzanı iran tahtınıñ varisi etip tanığan barışıq kelişüvimen birge ticaret kelişüvi de imzalanğan şuña köre orus tuccarları irannıñ bütün territoriyasında öz tilegimen alış veriş etmek aqqı alğan kelişüv rusiyeniñ kavkaz cerindegi siyasetini pekitken misal orus askeriy gemileri tilegenince hazar deñizinde yaldav aqqını alğan şo kelişüv iranda yaşağan ermeniler içün büyük emiyetke saip bolğan türkiyeniñ yaqın zamanda soñki yarım asrında müim bir figura bolğan türkiyeniñ eñ balaban yaşlıq teşkilâtlarından biri türkiyedegi resmiy adı ülkü ocakları bo teşkilâtnıñ negizgi maqsatı bütün qardaş türkiy halqlarnıñ birdemligin quruv ve türkiyler arasındaki dostlıq baylanışlarnı pekitüv siyasiy fikiri pantürkizm bozqurt degenniñ manesi qırımtatar tiline kökbörüler dep tercime etile türkçede gökbörüler dep de aytıla bozqurtlar qurulğanı evelki zamanlarda türkiyedeki sol komunist gruplar tarafından ücümge oğrağan şulay havflı vaziyet de bolsa şo teşkilât bügünge qadar kelgen qazaqstanda ve rusiyede bo teşkilât terrörist dep aytılsa da orta asiya memleketlerinde hem edil boyu türkiy halqlarında şo bozqurtlarğa oşağan türlü pantürkist qozğalışlar bar bolğanı belgili ceditçilik areketiniñ mensüpleri bolğan ziyalılar ve olarnıñ içinde qırımda tuvup ösken soñ istanbulğa köçken qırımtatar ziyalısı ismail gaspralı da şo pantürkizm ideyasına saip bolğan edi bozqurtlar eñ evel türkiyede çıqqan bolsa da negizleri qırımda ve edil uralda salınğan orus imperiyasınıñ imperialist siyasetine qarşı küreşken rusiye müsülmanları yañılıqcı sekularist ideologiyaga qol tutqanı içün cedit yañı esimin alğan biraz cerlerde bozqurtlar radikal islamist hizbut tahrirge yaqın kibi kösterilse de olar ğayet sekular teşkilât olar dinge emiyet berseler ve özlerini müsülman dep saysalar da sekular bir siyasiy turmuş içinde bolmağa tileyler olarnıñ tüp maqsatı turan degen türkiy halqlarnıñ birligin quruv barça türkiylerni tağı da küçlü bir memleket astında birge etüv hazar qağanlığı yılları arasında üküm etken türkiy hanlıq künbatar türk qağanatından ayırılıp çıqa kavkaz aldındaki edilniñ tüp ve orta aqımındaki bügünki sırt künbatar qazahistan territoriyalarını azaq deñizi boylarını qırımnıñ küntuvar avropanıñ özü özenine qadarki çöllerni ormanlı cerlerni de idaresi astında tutqan edi devletniñ özegi bügünki dağıstannıñ deñiz boyu cerlerinde oturğan bola soñra edilniñ tüp yaqlarına köçe idare etici aqsüyeklerniñ bir bölümi yeudilik dinine işanğan edi soñki teşkirüvlerge köre hazarlarda ra z haplogruppası tapılğan qazuv işleri qurğanlarında ötkerilgen birinci haplogruppa topları köbüsinmen tatarlarda qaraçay balqarlarda başqırtlarda peştunlarda qırğızlarda bar bügünki yeudiylerde şo gruppalar körülmegen şuña köre hazar halqınıñ künbatar türkiy qağanatından çıqqanı ve tatar başqırt qaraçay balqar qardaş tuvğanlığı isbatlanğan büyük bulğar eli qırımda qurulğan hunlardan kelip çıqqan birinci türk devleti ogurlar dep de aytıla qurucısı qubrat han lâkin qubrat han ölgende devlet uzun yaşap olamağan hazarlarnıñ basımına oğrağan ve coyulğan hazar basqıncıları bo devletni coyğanda bulğarlarnıñ bir bölümi yuqarı yaqqa edil boyuna bir bölümi de astqa balqan tarafına köçip kelgen balqan cerindeki türkiy bulğar devleti ortodokslıq hristianlığı dinine işanmağa başlağan edil bulğarları islâm dinine işanğan ve onı resmiy din bolaraq qabul etken qırımda qurulğan birinci bulğar devleti tengrizm dinine işanğan edi olarnıñ eñ bilingen tamğası ıyı bugün de bulğar milletçileri tarafından qullanıla şo tamğa osmanlı devletiniñ negizini salğan qayı qabilesiniñ tamğasına pek oşay 
